Bewaar de haai

Het moet alweer een jaartje geleden zijn dat ik voor het laatst iets van hem zag, in een galerie in Chelsea: een drie tot vier meter hoog standbeeld van een opengewerkte mens, gemaakt van papier maché en beschilderd in ecolinekleuren. Het deed me wat denken aan de plaatjes in mijn leerboek menskunde, waarin uitvouwbare illustraties waren opgenomen, voorlopers van de pop-up boekjes. In dat geval kon je bijvoorbeeld zien wat er achter je nieren zit. Voor dit standbeeld stonden vitrines met chirurgisch gereedschap achter glas. Altijd al gedacht dat hij eigenlijk dokter had willen worden: Damien Hirst, ook bekend van de doorgezaagde koe, en de haai op sterk water, getiteld The Physical Impossibility of Death in the MInd of Someone Living. De haai heb ik ook gezien, in het Brooklyn Museum of Art, toen daar het werk van jonge Britse kunstenaars uit de Saatchi Verzameling werd tentoongesteld.

Toen viel het me vooral op dat er zo onbeschaamd gepikt werd: van Goya, Hans Bellmer, de oude surrealisten, Duchamp, onvermijdelijk, en uit het spookhuis van de kermis. De tentoonstelling wekte een schandaal, niet kunstzinnig maar godsdienstig. Een van de artiesten, Chris Ofili, had zijn schilderij van de Heilige Maagd met olifantenvijgen versierd. Dit stuitte op bezwaren van burgemeester Rudy Giuliani, vroom katholiek, die dreigde de subsidie voor het museum in te trekken. Schandaal. Ofili verweerde zich door erop te wijzen dat in zijn land van herkomst de olifantenvijgen ook als heilig worden beschouwd. Allemaal goeie ouwe tijd.

Misschien had ik er nooit meer aan gedacht als ik niet in Het Parool (krant die weer steeds beter wordt) het bericht had gelezen dat Eyestorm, de onderneming die tegen het einde van de vorige eeuw de moderne kunst in de huiskamers van het volk wilde brengen, in moeilijkheden is geraakt. Het komt erop neer dat de aanstormende talenten niet die grootschalig wervende kracht uitstraalden waarop Eyestorm had gerekend. Intussen hadden vooraanstaanden als Hirst, Jeff Koons, Dennis Hopper en Helmut Newton veel geld in de onderneming geïnvesteerd. Waarschijnlijk is het meeste daarvan verdampt, net als het geld van de aandeelhouders van Enron, AOL, Quest en andere.

Nieuw idee, dacht ik eerst. Zet eens een radeloze aandeelhouder in een aquarium op sterk water, of laat hem in opengewerkte toestand zien. Maar dat verwierp ik meteen weer: het ruikt te veel naar leedvermaak. Het mag paradoxaal klinken, maar het is waar. De kunst van Hirst c.s. is de mijne niet maar ik gun al die artiesten eeuwige roem en rijkdom.

`Moderne kunst voor de massa' is gebakken lucht, zet de kunstredactie van Het Parool boven het bericht. Van welk standpunt uit bezien? Zuiver kunstzinnig? Daarover zullen we tot in lengte van dagen van mening verschillen. Economisch? Het is nooit uitgesloten dat een kunstwerk in periode A aan de straatstenen niet valt te verkopen, en dan in periode B met geen goud te betalen valt, of omgekeerd. Alleen al daarom moet de Haai van Hirst goed worden bewaard. Of historisch? Dat lijkt me op het ogenblik het interessantst.

Een kunstwerk is niet alleen mooi of lelijk. Van een schilderij van Jan Steen leert de beschouwer bijvoorbeeld dat zuiplappen 330 jaar geleden nog precies hetzelfde uit hun ogen kijken als nu. In het geval van Eyestorm is het iets ingewikkelder. Na de berichten over de boekhoudschandalen, het barsten van de dotcom zeepbel, al die toestanden waarvan de voorboden eigenlijk al zijn beschreven door Tom Wolfe in zijn Kermisvuur der ijdelheden, krijg je de indruk dat, hoe onmaatschappelijk of apolitiek dat ook leek, de kunsten zich niet aan de invloed van het tijdvak hebben kunnen onttrekken. Welk tijdvak? Dat van de gebakken lucht. Het verschil is in dit geval dat de gebakken lucht niet in beeld is gebracht maar dat zo menig kunstenaar zelf tot de bakkers hoorde.

Van de tentoonstelling in Brooklyn bewaar ik een plastic zak die ik bij de catalogus kreeg. Daarop staat in zwart op alarmistisch geel: `Health Warning. The contents of this exhibition may cause shock, vomiting, confusion, panic, euphoria and anxiety. If you suffer from high blood pressure, a nervous disorder, of palpitations, you should consult your doctor before viewing this exhibition.' Een zak om in te lijsten.