`Vroeger betaalde je de rechter'

Optimisten in Indonesië zeggen dat het door-en-door corrupte rechtssysteem in hun land aan een herstel is begonnen. Maar zelfs de opperrechters geloven er niet in.

De Salemba-gevangenis in Jakarta is als op een kindertekening: hoge muren, torens aan de hoeken en dikke tralies verticaal in de vensters. Nieuwe celblokken zijn in aanbouw, want er komen steeds meer gevangenen. Of dat komt door toenemende criminaliteit of beter werkende rechtbanken, weet de cipier van Blok C niet. Wel dat die groeiende stroom `klanten' hem helemaal niet bevalt.

,,Ik werk hier 23 jaar, heb steeds meer werk, maar verdien nog net zo weinig als tijdens Soeharto'', moppert hij, doelend op de ex-dictator en diens bewind. Toen gaven mensen hem geld om familieleden te bezoeken. Dat was normaal. Wie niet betaalde, kwam op een eindeloze wachtlijst. ,,Dat mag nu niet meer.''

De cipier bewaakt Robby van Blok C, een Indonesiër van Chinese afkomst. De gevangene heeft het druk en schreeuwt almaar commando's in zijn mobiele telefoon. Het ding werkt hoewel de politie de zendmasten rondom de gevangenis heeft weggehaald. Robby is depressief en nog altijd verbijsterd, want vorige maand kreeg hij vijftien jaar celstraf. ,,En ik had maar anderhalve gram'', zegt hij. Zijn bewaker lacht: ,,Geloof hem niet, het was anderhalve kilo.''

Robby is een drugsdealer. Eentje die denkt in termen van bedrijfsrisico's. ,,Als je vroeger werd gepakt, betaalde je de rechter en de openbaar aanklager een deel van de opbrengst. Daar vroegen ze om, ze hadden tarieven. Tien miljoen roepia (ruim duizend euro) en je zat hooguit zes maanden. Een auto en je was vrij. Nu maakt het niets meer uit. Kijk maar naar Tommy. Die heeft betaald en krijgt toch een zware straf.''

`Tommy' is Hutomo Mandala Putra, de favoriete zoon van Soeharto. Dankzij KKN – `Korupsi, Kolusi en Nepotisme', de uitwassen van het Soeharto-regime – vergaarde Tommy naar schatting 800 miljoen euro. In 2000, twee jaar na de val van zijn vader, veroordeelde een rechter hem wegens grondzwendel tot 18 maanden cel. Hij sloeg op de vlucht en, zegt de rechtbank nu, liet de rechter vermoorden. Soeharto junior werd daarvoor twee weken geleden veroordeeld tot vijftien jaar cel. Hij gaat niet in beroep. Via via hoorde Tommy dat hij dan een zwaardere straf krijgt, mogelijk levenslang.

In Indonesië spelen momenteel nog vier opzienbarende processen. En deze week vergadert het Volkscongres, het hoogste wetgevende orgaan van het land, over veranderingen in de grondwet. Dat alles doet bij optimisten de opvatting postvatten dat het door-en-door corrupte rechtssysteem van Indonesië aan een herstel is begonnen. Zo hoorde parlementsvoorzitter Akbar Tandjung onlangs vier jaar celstraf tegen zich eisen wegens de verduistering van zo'n 4,5 miljoen euro aan fondsen die bedoeld waren voor voedsel voor de allerarmsten. In dezelfde zaak staat oud-minister Rahardi Ramelan terecht. Tandjung zou het geld in 1999 hebben gestort in de verkiezingskas van Golkar, de tweede politieke partij van het land en vroeger het politieke vehikel van Soeharto. Zolang deze zaak loopt blijft Tandjung aan als parlementsvoorzitter.

Hetzelfde geldt voor Syahril Sabirin, de baas van de Centrale Bank. Hij is veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf wegens misbruik van 80 miljoen euro van de bank, maar hij heeft hoger beroep aangetekend. Grote aandacht trekt ten slotte ook een tribunaal dat vijf hoge officieren van leger en politie beschuldigt van de schending van mensenrechten in Oost-Timor, tot 1999 bezet door Indonesië.

De grote, soms rechtstreeks op televisie uitgezonden rechtszaken maskeren het feit dat de Indonesische justitie er nog net zo beroerd voor staat als tijdens het Soeharto-bewind. Dr. Laica Marzuki mag het beweren, want hij is een van de 38 rechters van het Hooggerechtshof. ,,Dit land is ziek en het recht hier is onderdeel van de ziekte'', doceert de opperrechter. ,,We hebben prachtige wetten, dat is niet het probleem. De uitvoering is het probleem. Van de kleinste politieman tot de hoogste politicus: corruptie zit overal. Het komt voort uit Javaans feodalisme, lees de Max Havelaar. Wij van het Hooggerechtshof gaan ze heropvoeden, de aanklagers, advocaten en 5.000 rechters. Zij mogen bijvoorbeeld voortaan geen verdachten meer ontmoeten. Vrijwel alle rechters zijn immers nog corrupt.''

Klopt helemaal, weet Basiman. Hij zit ook in de Salemba-gevangenis, ook voor drugs. ,,Maar ik ben er zo weer uit'', lacht hij. Hij werd gearresteerd met minder dan een gram op zak en kreeg een lichte straf. ,,Omdat ik de aanklager vijf miljoen betaalde en de rechter tien.'' Vijf tot zes man zitten in een cel van twee bij drie meter, maar Basiman zit alleen. Hij heeft, wat hij noemt, een ,,deluxe room'', met tv, airco en mobiele telefoon die constant gaat. ,,Dit is een dealer hoor'', zegt zijn bewaker waar Basiman bij zit. ,,Hoe kan hij anders de aanklager en de rechter betalen? En ons, voor het binnenlaten van de spullen.''

,,Het rechtssysteem van Indonesië behoort tot de slechtste ter wereld.'' Met die woorden liet de Maleisiër Param Cumaraswamy, speciaal rapporteur van de VN, het land twee weken geleden achter. ,,Het ontbreekt de regering aan de wil om corruptie uit te roeien en dat jaagt investeerders weg. De situatie is nog ernstiger dan ik dacht.''

Het vertrouwen in politie en justitie verdwijnt en mensen nemen het recht in eigen hand. Vrijwel elke dag publiceren kranten verhalen over hoe ergens in Indonesië een vluchtende gauwdief of zakkenroller wordt gegrepen en door omstanders wordt gelyncht. ,,Want de politie pakt ze niet'', zeggen de anonieme burgers. ,,Een politieman vraagt de helft van de opbrengst en laat de dief dan gaan.''

De publieke tribune van een rechtszaal van de districtsrechtbank van centraal Jakarta blijkt de slechtste plek te zijn om iets van corruptie of handjeklap te merken. Een straatventer en een straatzanger staan er terecht wegens belediging van president en vice-president – artikel 134 en een relict uit de tijd van Soeharto die er veel politieke tegenstanders mee weg wist te werken. Tijdens een studentendemonstratie verscheurden de twee een foto van Megawati Soekarnoputri en vertrapten die van Hamzah Haz. De zaak stokt voordat hij begint. ,,Jullie moeten vertrekken'', zegt de rechter. Hij slaat met zijn hamer en gaat ostentatief met de armen over elkaar zitten te wachten tot twee van de vier advocaten opstappen. Ze hebben niet de juiste papieren. De overige twee advocaten zeggen: ,,Als zij gaan, dan wij ook'' en de rechtszaak is afgelopen.

Beneden, in de hal van het uitgewoonde, broeierige gerechtsgebouw, is een veel betere plek om de werking van justitie Indonesische stijl te zien. Daar worden de deals gesloten. Door `makelaars', mannen die zeggen alle rechters en aanklagers te kennen. Ze bieden mensen die terecht staan `bemiddeling' aan. ,,Want rechtstreeks mogen verdachten niet meer met rechters praten'', weet makelaar Andy. ,,Dus ook geen geld of cadeau`s aanbieden. Daarom doe ik dat voor ze. ''