Mondiale media-expansie:van dagdroom tot nachtmerrie

De mondiale ambities van de grote Europese media-ondernemingen zijn vorige week begraven in Gütersloh, de thuishaven van het Duitse Bertelsmann-concern. Het ontslag van Thomas Middelhoff, Bertelsmanns topman, markeert volgens het weekendnummer van The Business het einde van de Europese expansiedrift in de Verenigde Staten. Zijn vertrek volgt op het echec van Jean Marie Messier, die enkele weken geleden al het veld moest ruimen bij het Franse mediaconcern Vivendi.

Beide Europese ondernemingen staan volgens het blad aan het begin van een periode van inkrimpen. Dit biedt de Amerikaanse mediagiganten de gelegenheid om goedkoop te winkelen in Europa, te beginnen met de openbare verkoop van Kirch Media, de eigenaar van de commerciële TV-zender ProSieben Sat.1. De managementwisseling bij Bertelsmann is het werk van Liz Mohn, echtgenote van de twintig jaar oudere eigenaar, Rheinhard Mohn. De voormalige secretaresse heeft volgens het blad de macht overgenomen van haar vroegere baas en huidige echtgenoot. Oudgediende Gunter Thielen, de opvolger van Middelhoff, gaat allereerst intern orde op zaken stellen, weet The Business. Dat betekent niet alleen bezuinigen op alle fronten maar ook een ander benoemingsbeleid. De leiding van BertelsmannSpringer, de wetenschappelijke poot van het concern, is overgedragen aan Arnold Bahlmann, een lid van de hoofddirectie, ook al een oudgediende. Deze zal in ieder geval de verkoop van BertelsmannSpringer afronden, schrijft het blad.

Dat betekent dat hij aan de onderhandelingstafel komt te zitten met de Brits-Nederlandse uitgeversonderneming Reed-Elsevier. Deze wil de wetenschappelijke divisie van Bertelsmann kopen voor 65 miljoen pond sterling, meldt het Britse zondagsblad The Sunday Times. Want de marktleider onder de Duitse wetenschappelijke uitgevers zou goed passen bij de activiteiten van Reed-Elsevier. Het blad karakteriseert de nieuwe topman Thielen als een typische vertegenwoordiger van het klassiek-Duitse conservatieve management. Dat betekent wellicht dat muziekprovider Napster, het troetelkindje van voormalig topman Middelhoff, weinig toekomst heeft bij Bertelsmann, ooit begonnen als uitgever van psalm- en gezangboeken. Immers, het werk van Napster is moreel discutabel, omdat het is gebaseerd op het aantasten van copyrights. Zeker is in ieder geval dat de tijd van grote fusies en visies voorbij is: geld is wat telt, ook bij Bertelsmann.

De val van Middelhoff is in het Duitse weekblad Wirtschaftswoche goed voor zes pagina's. Het blad stelt enerzijds vast dat het familiebedrijf Bertelsmann het onder Middelhoff veel beter deed dan de beursgenoteerde naaste concurrenten. Terwijl Bertelsmann 800 miljoen dolar verdiende, verloor Rupert Murdochs Newscorporation 400 miljoen dollar, Disney 200 miljoen dollar, AOL Time Warner 4,9 miljard dollar en Vivendi maar liefst 12 miljard dollar. Anderzijds lijdt het volgens het blad geen twijfel dat Bertelsmann door het oog van de naald is gekropen, want Middelhoff had maar al te graag een fusie-overeenkomst gesloten met Steve Case, de oprichter van AOL, de zieke wederhelft van Time Warner.

Sinds dat mislukte Amerikaanse avontuur waren de dagen van Middelhoff geteld. Want ,,het provinciale schaduwkabinet in Gütersloh bezag het werk van de zelfbenoemde wereldburger – `Ik ben een Amerikaan met een Duitse pas' – met steeds meer argwaan'', schrijft het blad. Het meent dat Thielen terecht Middelhoffs opvolger wordt. Want terwijl Middelhoff over de wereldbol vloog voor het bespreken van deals bouwde Thielen de onderneming uit. Bij zijn aantreden in 1985 maakte de onderneming een omzet van 750 miljoen euro met tienduizend medewerkers. Op dit moment zijn er 29.000 mensen in dienst die verspreid over zestig ondernemingen 3,5 miljard euro omzetten.

Liz Mohn, de echtgenote van eigenaar Rheindhard, treedt met deze beleidsombuiging in het voetspoor van Friede Springer, heet het in Duitsland. Maar volgens Wirtschaftswoche heeft Frau Mohn Frau Springer allang ingehaald. Middelhoff was een gewaarschuwd man. Vorig jaar al zei ze in het openbaar: ,,Bij Bertelsmann staan continuïteit en ondernemingscultuur op de eerste plaats, niet de snelle winst''.

Ook de Financial Times is het optreden van Liz Mohn opgevallen: ,,In een land waar de directiekamers bevolkt worden door zilverharige mannen met een bril op is de opkomst van mevrouw Mohn adembenemend''. Het blad plaatst haar in een rijtje van machtige Duitse vrouwen, dat verder bestaat uit Friede Springer, de echtgenote van wijlen Axel Springer; Doris Schröder-Köpf, die als echtgenote van kanselier Schröder de Springerpers bestrijdt; Johanna Quandt die de BMW-managers aan een touwtje heeft; en Gloria von Thurn und Taxis, die vriend en vijand verrast met haar zakelijk inzicht.

,,In deze koortsige tijden verwisselen mediaondernemingen even snel van managers als tv-kijkers die zappen tussen de zenders.'' De volgende topman die in het stof zal bijten is volgens The Economist Steve Case, oprichter van AOL. En Michael Eisner, topman van Disney, is hetzelfde lot beschoren. Het blad neemt het onvervaard op voor Middelhoff. Hoewel hij onvoldoende rekening hield met de bedrijfscultuur, zo betoogt het blad, laat hij een onderneming achter die in goede vorm verkeert. De echte reden voor zijn ontslag was dat hij wilde dat de familie een deel van het aandelenpakket zou verkopen. En dat schoot Liz in het verkeerde keelgat. Exit Middelhoff.