Lager risico, pensioen duurder

TPG waarschuwt beleggers: onze pensioenkosten stijgen volgend jaar. Hoge verwachte rendementen op pensioengeld (9,5 procent) worden niet gehaald.

De zekerheid van vandaag is de kostenstijging van morgen. Diverse pensioenfondsen van grote ondernemingen, zoals TPG en KPN, die de afgelopen maanden hun risico's bij aandelenbeleggingen scherp hebben gereduceerd, zullen de prijs voor hun werknemerspensioen zien gaan oplopen.

Post- en logistiek bedrijf TPG waarschuwde beleggers gisteren alvast. Dit jaar zal de beurskrach geen gevolgen hebben voor de pensioenkosten, maar in 2003 moet rekening worden gehouden met stijgende bedragen.

Zoals het TPG vergaat, zo vergaat het grote delen van het Nederlandse bedrijfsleven. TPG is als een van de grootste Nederlandse particuliere werkgevers bovendien een aardige graadmeter.

Het pensioenfonds van TPG had begin dit jaar bijna 3,1 miljard euro belegd vermogen, dat voor bijna 56 procent in aandelen was belegd. De schokgolven die de afgelopen weken de financiële markten overspoelden hebben het pensioenfonds echter tot maatregelen gedwongen om de risico's te beperken. Het belang in aandelen is, mede door verkopen, gereduceerd tot een procent of 40 in juni. Eerder waren de pensioenpremies al verhoogd. Gezien de ramprendementen op de beurs is een nieuwe verhoging volgend jaar een redelijke veronderstelling.

De stijgende pensioenpremies bijten in de winst van grote en kleine bedrijven. De meest recente informatie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) duidt erop dat de premieverhogingen vorig jaar al op gang zijn gekomen. Premiekortingen uit de jaren negentig met ongewoon hoge aandelenrendementen zijn deels weer ongedaan gemaakt, opperde het CBS enkele weken geleden toen de cijfers over de Nederlandse economie in de zogeheten Nationale Rekeningen werden gepubliceerd.

De versnelling in de groei van de pensioenkosten is onmiskenbaar. In 2000 stegen de premies die pensioenfondsen in rekening brachten met 5,5 procent ten opzichte van het jaar ervoor. Vorig jaar was dat 12 procent en stegen de premies naar 11,2 miljard euro.

De premieverhogingen zijn een direct gevolg van de neergang op de effectenbeurzen die de afgelopen weken een regelrechte kaalslag is geworden. Aandelen zijn de dominante beleggingscategorie van pensioenfondsen. De helft van hun kapitaal van 456 miljard euro was eind maart in aandelen belegd. Sindsdien zijn de mondiale beurzen meer dan een eenderde in koers gedaald.

Daarmee dreigt 2002 het derde jaar op rij te worden waarin pensioenfondsen onvoldoende rendement maken op hun beleggingen om alleen al de stijging van hun verplichtingen bij te benen. In 2000 was het rendement nog licht positief (2,6 procent), vorig jaar was het negatief (minus 2,8 procent) en nu ligt het, na zeven maanden, naar schatting rond minus 10 procent. Ervan uitgaande dat een pensioenfonds om de loon- en inflatiestijgingen op te vangen minstens zo'n 7 procent rendement moet boeken, is het gat tussen theorie en werkelijkheid na tweeënhalf jaar gegroeid tot meer dan 30 procent.

Dat heeft niet alleen gevolgen voor werknemers en werkgevers, die samen de pensioenpremies betalen, en voor gepensioneerden die afhankelijk zijn van de financiële positie van hun pensioenfonds voor de inflatietoeslag (indexatie) op hun pensioenuitkering.

Ook de aandeelhouder deelt in de malaise. Hogere pensioenpremies temperen winstverwachtingen. De sluipende beurskrach speelt juist bedrijven als TPG extra parten, doordat zij rendementen op hun pensioengelden verwachten die tot de hoogste in Nederland en in de wereld kunnen worden gerekend. Bij de becijfering van zijn pensioenlasten hield TPG vorig jaar rekening met een beleggingsrendement van 9,5 procent. Ook bedrijven als Ahold, Fortis, Getronics en KPN gaan (nog) uit van relatief hoge rendementen op (een deel van) hun pensioengeld.

De werkelijkheid was vorig jaar al heel anders. De verwachte opbrengsten op het pensioengeld, zoals TPG die in zijn jaarverslag becijfert, was niet 313 miljoen euro positief, maar 202 miljoen euro negatief. Door de gekozen, overigens geoorloofde, boekhoudsystematiek vertalen deze verliezen zich pas na enige tijd in oplopende pensioenkosten.

Bovendien valt de bodem weg onder het verwachte 9,5 procent rendement. Dat percentage was, gegeven de langjarige rendementen uit het verleden wellicht nog aannemelijk, maar wel gebaseerd op een hoog percentage aandelenbeleggingen. Nu aandelen gekort worden, volgt ook het rendement.