Trouwe vriend door de eeuwen heen

Hij springt met modderpoten op de bank, pist tegen elke boom en kan lelijk bijten. Maar zijn ogen doen je smelten en zijn trouw is spreekwoordelijk. De hond is onze beste vriend, al is hij dat niet altijd geweest. Aan het trouwe huisdier, waarvan er in Nederland ruim anderhalf miljoen zijn, is de bezienswaardige dubbeltentoonstelling Hond & Baas gewijd, die in het Teylers Museum in Haarlem en het Haags Historisch Museum wordt gehouden.

De exposities gaan vooral over de hondengeschiedenis in Nederland. Aanleiding was het eeuwfeest van de Raad van Beheer op Kynologisch Gebied. Het Haarlemse museum heeft een zaal ingeruimd voor Wolven aan de lijn, een tentoonstelling die laat zien hoe de meest uiteenlopende hondenrassen uit de wolf zijn ontstaan, maar ook aandacht heeft voor de hond als werkdier, circusartiest en gezelschapsdier. De expositie Een haat-liefde verhouding in Den Haag is groter en uitgebreider en toont in vier zalen de symbolische betekenis van de hond en het beeld dat mensen in de loop der eeuwen over honden hadden: van hellehond via overbrenger van enge ziekten tot werkhond en trouwe metgezel.

De manier waarop de hond door de eeuwen heen is afgebeeld vertelt veel over zijn veranderend imago. Schilderijen, tekeningen, tegeltableau's, halsbanden, sculpturen, films en aan honden gerelateerde voorwerpen vormen de hoofdmoot van beide tentoonstellingen, waarvoor veel Nederlandse musea en kynologische instellingen bruiklenen hebben afgestaan. Teylers voegt daar opgezette honden, skeletten en schedels aan toe. Daaronder is het skelet van de oudste hond van Nederland, een uit 5500 voor Chr. daterend dier. Zijn resten werden gevonden tijdens de aanleg van de Betuwelijn, naast het graf van zijn bazin. Hij kreeg hij gezelschap van een herder uit de Romeinse tijd, die vorige week in Den Haag werd opgegraven.

Honden hadden lang een slechte naam als aaseters en handlangers van kwade demonen, zo leert de Haagse tentoonstelling. Ze roofden voedsel, beten, brachten hondsdolheid over en copuleerden langdurig en sans gêne in het openbaar. Hoe anders was het romantische beeld dat Ary Scheffer had in 1840. Op zijn Portret van Cornelia met hond (in Teylers) staat een mooi meisje met de hand liefkozend op een enorme hondenkop, duidelijk die van een goeiige lobbes.

Dat beeld was toen nog vrij nieuw. Vóór de 19de eeuw was het voor gewone burgers verboden honden te houden. Stadsbesturen hielden ze angstvallig buiten de stadsmuren. Alleen de adel hield speciaal gefokte jachthonden als statussymbool en liet zich sinds de 16de eeuw daarmee veelvuldig portretteren. Adellijke dames sierden zich met zeldzame leeuwhondjes, vlinderhondjes en dwergpinchers. De 17de-eeuwse regenten volgden hen na. In Den Haag hangt onder meer een doek van Nicolaas Verkolje van een trotse dame met een klein keffertje op schoot. Ook de waakzaamheid van het dier werd gewaardeerd. Van Willem van Oranje gaat het verhaal, dat zijn mopshond hem vergeefs met geblaf probeerde te waarschuwen voor de aanslag op zijn leven. Het beestje werd een symbool van trouw en het tafereel is vereeuwigd op een van de schilderijen in Den Haag.

Door de industrialisering en verstedelijking veranderde de relatie tussen hond en baas in de tweede helft van de 19de eeuw ingrijpend. Honden hoefden niet langer als werkhond te worden ingezet. Een belangrijke factor was ook dat in de 19de eeuw een vaccin tegen hondsdolheid werd gevonden, zodat de angst voor honden afnam. De hond kreeg een functie als gezelschaps- en knuffeldier. Al moest er nog, zo tonen filmbeelden en foto's in Teylers, lang gestreden worden door de in 1912 opgerichte Anti Trekhondenbond vóór er in 1961 een definitief verbod op trekhonden kwam.

Naarmate de hond `huiselijker' werd, werden hem steeds vaker menselijke eigenschappen toegedicht. Zo is er in Den Haag een schilderij uit circa 1850 van Bernard te Gempt, waarop uitenlopende soorten honden rondom een vergadertafel staan die als mensen met elkaar krakelen. Ook de pluche knuffelhond kwam op in de 19de eeuw. Kinderen namen aangelijnde speelgoedhonden mee uit wandelen, en er verschenen kinderboekjes waarin honden de hoofdrol speelden. Op de Haagse tentoonstelling is een zaal ingeruimd voor de speelgoedbeesten, boekjes en de kunst en kitsch die getuigen van het nieuwe imago van de hond als een vrolijk, toegewijd gezelschapsdier. Maar met een opgezette pitbull en een filmpje over hondenshows herinnert Teylers eraan dat er ook tegenwoordig nog krankzinnige dingen met honden gebeuren.

Tentoonstellingen: Hond & Baas. In Haags Historisch Museum, Korte Vijverberg 7, Den Haag: 'Een haat-liefdeverhouding'. Di-vr 11-17u, za en zo 12-17u. Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem: 'Wolven aan de lijn'. Di-za 10-17u, zo 12-17u. Beide exposities t/m 27/10.