Tot zwijgen gebracht

Terwijl Nederland in verwarring was door de moord op Pim Fortuyn, werd in Zuid-Limburg nog een politieke aanslag gepleegd. Wethouder Jan Steiner van Brunssum kwam met de schrik vrij, maar hij durft nog altijd niet te spreken. Deze week deed zijn vrouw aangifte van een nieuwe bedreiging.

Elf mei was voor het Limburgse stadje Brunssum `11 september'. Een handgranaat in de Servatiusstraat verwoestte de auto van de vrouw van wethouder Jan Steiner. Scherven vlogen in het rond en sloegen gaten in auto's en ramen, maar niemand raakte gewond. De wethouder, lid van de plaatselijke partij Brunssumse Christen Democraten, kwam met de schrik vrij. Hij verbleef op dat moment in het buitenland.

De granaat herinnerde aan de aanslag op burgemeester Haanstra van Stedebroec, die vorige jaar van dichtbij met een licht kaliber pistool in zijn gezicht werd geschoten. En natuurlijk gingen de gedachten in Brunssum ook naar Pim Fortuyn, die amper vijf dagen eerder werd vermoord. Nederland beleeft sindsdien een hausse aan bedreigingen van politici, bestuurders en journalisten. Hoe houden lokale politici zich staande in dat klimaat?

Bijna drie maanden na de aanslag zit de angst er nog goed in aan het Lindeplein, waar het Brunssumse gemeentehuis staat. Het college van B en W mijdt ieder contact met de pers. De wethouders van de 30.000 inwoners tellende gemeente zijn ,,wegens drukke werkzaamheden'' niet beschikbaar voor interviews, heet het officieel, ook niet voor onderwerpen die niets met de aanslag te maken hebben.

Feiten zijn er weinig over de aanslag, de politie doet geen mededelingen hangende het onderzoek. Speculaties zijn er des te meer. De aanslag zou te maken hebben met het drugsbeleid van de gemeente. Wethouder Steiner staat bekend als fervent tegenstander van een coffeeshop in Brunssum.

De aanslag lijkt niet op zichzelf te staan. Op de dag dat het nieuws bekend werd, deelde burgemeester Fons Jacobs (CDA) mee dat zijn auto een jaar geleden in brand was gestoken, iets waarvan hij de gemeente en de pers niet eerder op de hoogte had gesteld. Zijn huis werd daarna onder permanente videobewaking gesteld en Jacobs was enkele weken `ondergedoken'. Daarbij komen nog de acht privé-auto's van politiemensen die sinds december 1999 in vlammen opgingen. Ook deze zaken zijn nog niet opgelost. De betrokken politiemensen hielden zich allen bezig met de opsporing van drugshandelaars in de Heerlense regio. Eergisteren deed wethouder Steiner opnieuw aangifte van bedreiging. Zijn vrouw was op straat ,,aangesproken'' door een man die in Brunssum een coffeeshop wil openen. Steiner en de politie doen geen mededelingen over de aard van de dreigementen.

De `parel van de mijnstreek' is de bijnaam van Brunssum, een naam die het stadje nog steeds met een zekere trots draagt. Maar sinds de mijnsluitingen glimt de parel niet meer. Brunssum behoort in Nederland tot de gemeenten met de hoogste werkloosheid – in sommige buurten meer dan 25 procent – en de laagste gemiddelde opleidings- en inkomensniveaus. De jeugd trekt er weg, wat het straatbeeld letterlijk en figuurlijk grijs maakt.

Maar vooral in bestuurlijk opzicht geniet Brunssum een twijfelachtige reputatie. Persoonlijke vetes tussen raadsleden frustreerden jarenlang het bestuur. In 1999 moest burgemeester Jacobs de politie bellen om raadslid J. Palmen (nu wethouder namens BBB/Lijst Palmen) uit de zaal te laten verwijderen wegens ordeverstoring. En de voorganger van Jacobs kreeg oneervol ontslag wegens het aannemen van steekpenningen en buitensporig declaratiegedrag.

Nu zijn termijn in Brunssum erop zit, blijkt Jacobs goed te kunnen relativeren. ,,We zijn zo open met elkaar'', zegt hij bijna vertederd. Ook Jacobs is heel open. Over de zaken die zijn blijven liggen door het gekrakeel in de gemeenteraad, over de nog steeds voelbare gevolgen van de mijnsluitingen, over de invloed van intimidatie op het bestuur. Maar aan de openheid komt subiet een einde zodra het woord `coffeeshop' valt. Het gezicht van de voorlichter verstrakt: ,,Ik denk dat het beter is om hier niets over te zeggen.'' Jacobs volgt de aanwijzing ogenblikkelijk op en zelfs op de gewoonste vragen – waarom wil Brunssum geen coffeeshop? – volgt geen antwoord meer.

Terwijl de coffeeshop in heel Nederland een vertrouwd fenomeen is, koos Brunssum in 1999 nadrukkelijk voor het handhaven van het verbod op coffeeshops. Er zijn immers al coffeeshops in de Akerstraat-Noord, vlak over de grens met Heerlen, was toen de redenering. De vijf coffeeshops die deze verpauperde straat telt voorzien ruimschoots in de behoefte van de Brunssumse jeugd, zodat een coffeeshop in Brunssum zelf onnodig en ongewenst werd geacht.

Weedzakjes

Voor de deur van Sporthal Rumphen, op nog geen kilometer van de bestuurders aan het Lindeplein, zitten Cécile (15) en Mandy (16) op een stenen muurtje. De walm van marihuana is onmiskenbaar aanwezig. De meisjes zitten op het naburige Romboutscollege en hebben een tussenuur. Op de grond liggen chips- en weedzakjes, jongens rijden heen en weer op scooters. Het is een straatbeeld zoals je dat in veel Nederlandse plaatsen kunt aantreffen. ,,Van mij mogen er wel twintig coffeeshops komen'', zegt Cécile. ,,Echt wel!'' Dat zou het leven een stuk makkelijker maken, want nu moet ze haar weed laten halen door anderen. Dat is overigens geen probleem – koeriers genoeg – maar het is wel iets duurder dan in de coffeeshop. ,,Vijf euro per gram'', zegt Mandy. Maar je moet wat, en zelf hebben ze geen zin om te halen. Bovendien zijn ze nog te jong: onder de achttien jaar wordt er niet verkocht.

Even leek de oplossing van hun probleem nabij. In april dook plotseling het gerucht op dat het college van B en W wilde afstappen van de `nuloptie'. Ger Luit, fractievoorzitter van de lijst Progressief Akkoord (PAK), kreeg telefoontjes uit zijn achterban en van journalisten, die hem vroegen of het gerucht klopte. ,,Ik was met stomheid geslagen'', zegt Luit. ,,Zoiets horen de fractievoorzitters in de raad als eersten te weten.''

Maar het gerucht klopte. Op 16 april stuurde het college een voorstel naar de gemeenteraad waarin de nuloptie ter discussie werd gesteld. De belangrijkste reden was dat Heerlen kort tevoren had aangekondigd dat enkele coffeeshops van de Akerstraat-Noord naar adressen elders in Heerlen zouden verhuizen. Het college verwachtte door het kleinere aanbod in de Akerstraat-Noord een toename van het aantal illegale verkoopadressen in Brunssum. Maar dat werd in de raad betwijfeld, omdat ook twee of drie coffeeshops heel goed in de Brunssumse behoefte zouden kunnen voorzien.

In de gemeenteraad werd het voorstel met verbazing ontvangen. Rinus de Bruijn van Lijst Borger, al tientallen jaren een constante machtsfactor in de gemeentepolitiek: ,,Ik heb onze wethouder Goof Janssen direct gezegd: hou er rekening mee dat je ons niet aan je zijde vindt.'' Hetzelfde gold voor de overige coalitiepartijen in de raad en alle oppositiepartijen.

Het voorstel stond voor de raadsvergadering van 2 juli op de agenda. Maar zo ver kwam het niet. Want om kwart over twaalf, in de nacht van 10 op 11 mei, gooide een onbekende een handgranaat onder de auto van wethouder Steiner. De aanslag haalde alle journaals en Brunssum verkeerde in shocktoestand. Alom werd het verband gelegd met het coffeeshopbeleid. In een spoedzitting besloot de gemeenteraad de nuloptie tot 2006 te verlengen. Iemand had zijn toevlucht gezocht tot geweld om het bestuur te beïnvloeden en dat moest in de kiem worden gesmoord, zo was de stemming.

,,Als de dader een coffeeshop wilde forceren, heeft hij weinig begrepen van het duale stelsel'', merkt een raadslid op. Het college had immers niets meer over de zaak te zeggen; de beslissing lag bij de raad. Misschien komt de aanslag juist van een voorstander van de nuloptie en heeft hij nu zijn zin gekregen, zeggen anderen. Of, ook mogelijk, de granaat kwam van iemand uit het drugsmilieu die belang heeft bij de huidige situatie.

De politie doet geen enkele mededeling over de stand van zaken in het onderzoek. Maar anonieme bronnen binnen de gemeentepolitiek en de politie verdenken een inwoner van het aangrenzende Landgraaf van de aanslag. De man heeft deel uitgemaakt van de organisatie van de drugshandelaar Peter van D., een kopstuk uit de IRT-affaire die momenteel een gevangenisstraf uitzit. Hij was voor zichzelf begonnen en had eind oktober vorig jaar een onderhoud met het voltallige college van B en W over de vestiging van een coffeeshop. Het college sprak met hem af dat er tot de gemeenteraadsverkiezingen niet over het onderwerp zou worden gesproken, en dat het college daarna een voorstel aan de raad zou doen voor de vestiging van één coffeeshop. Samen met twee Brunssummers was hij een van de serieuze gegadigden voor een exploitatievergunning. Maar volgens zijn raadsman, de Maastrichtse strafpleiter Theo Hiddema, had de man uit Landgraaf vóór de aanslag al een afwijzing ontvangen van de gemeente Brunssum. Dit voedt geruchten dat de man wraak zou hebben willen nemen, iets waarvoor volgens Hiddema overigens ,,geen spat van bewijs'' bestaat.

Amateurs

Zolang de dader nog niet is gepakt, voelen de raadsleden zich niet vrij om het debat over het coffeeshopbeleid aan te gaan. De onbestemde dreiging maakt iedere open discussie bij voorbaat onmogelijk, vinden ze. Ingewijden uit het lokale politieke circuit beweren dat ook het politieonderzoek bemoeilijkt wordt door gebrek aan medewerking van angstige wethouders. ,,Het onderzoek verloopt zeer moeizaam'', bevestigt een politiewoordvoerder. ,,Meer mag ik er niet over zeggen.''

,,Ik keur het niet goed'', zegt raadslid Rinus de Bruijn (Lijst Borger) over de weinig mededeelzame houding van de wethouders. ,,Maar ik begrijp het wel. Natuurlijk zijn ze bang, het is ook niet niks wat er is gebeurd.'' Zijn collega Erik Geurts (PvdA) is het met hem eens. Zelf is hij nog nooit bedreigd, maar als het gebeurt, trekt hij zich terug uit de politiek. ,,Gemeentepolitiek is een hobby van me, die ik met veel plezier en inzet doe. Maar het blijft een hobby. Als ik of mijn gezin bedreigd worden, kies ik voor mijn gezin.''

Is het lokale bestuur in het verruwde politieke klimaat van 2002 de achilleshiel van de democratie? Plaatselijke politici zijn amateurs, ze doen het `erbij'. Ze zijn zeer toegankelijk voor de bevolking. En ze zijn persoonlijk verbonden met besluiten die burgers direct raken.

,,Intimidatie en geweld lonen'', zegt Paul 't Hart, hoogleraar bestuurskunde in Leiden. Dat bleek uit een studie van zijn collega Wim Noort. Deze onderzocht begin jaren '80 het volkshuisvestingsbeleid in vier middelgrote steden, en zette dat af tegen de gewelddadigheid van de plaatselijke kraakbeweging. De conclusie was: hoe intimiderender de krakers, hoe meer het volkshuisvestingsbeleid aan hun verlangens voldeed. 't Hart ziet in de zaak-Brunssum nog geen landelijke ontwikkeling. ,,Dit lijkt me een plaatselijk probleem dat in Brunssum zelf moet worden opgelost. Als het een algemene trend zou worden, heb je een ernstig probleem. Daar mág je niet lankmoedig op reageren. Dat is de bijl aan de wortel van de democratie.''

Maar tussen `integer' en `corrupt' ligt een grijs gebied van gradaties en nuances. ,,Daar worstel ik zelf ook mee'', zegt de zojuist vertrokken Fons Jacobs geëmotioneerd. Na de telefoontjes, de dreigbrieven en zijn in brand gestoken auto gedraagt hij zich anders, heeft hij gemerkt. Nog steeds parkeert hij zijn auto wat verder van zijn huis, is hij alerter op wat er om hem heen gebeurt. ,,Je wilt je er niet door laten beïnvloeden, je verafschuwt het. Maar het pakt je wel.''