Een oude kaart

In 1965 was de tot dan toe onbekende Vinland-kaart wereldnieuws. Want op deze perkamenten wereldkaart, die uit 1434 zou stammen, was niet alleen Europa, Azië en Afrika afgebeeld, maar ook Groenland en een deel van de kust van Noordoost-Amerika (`Vinilandia Insula' genoemd) afgebeeld. Vóór Columbus dus! De kaart was in 1957 door Yale University gekocht voor 1 miljoen dollar en in 1965 publiceerde de universiteit het overzichtswerk The Vinland Map and the Tartar relation. Zelf hebben de Noormannen die van ca. 1000 tot 1450 op Groenland woonden nooit kaarten gemaakt – dat deden Vikingen niet. Maar het idee dat hun navigatiekennis door anderen in een kaart was vastgelegd, leidde tot grote opwinding. Onmiddellijk na de publicatie zette de IJslandse archivaris Haraldur Sigurdsson al uiteen dat de bejubelde Vinland-kaart toch wel verdacht veel lijkt op vroeg-zestiende-eeuwse Portugese kaarten. Maar die observaties werden gepubliceerd in een IJslands tijdschrift en bleven goeddeels onopgemerkt.

... nieuwe strijd ...

Sinds 1965 is er een eindeloze strijd gevoerd over de kaart en het materiaal waarvan hij gemaakt is. In 1995 bracht Yale zelfs een bijgewerkte herdruk van The Vinland Map uit, waarin alle oude claims herhaald werden. Maar deze week concluderen scheikundigen van University College in Londen op basis van spectroscopische analyses dat voor het tekenen van de kaart een gele inkt is gebruikt op basis van een titaniumoxide-pigment dat pas in 1923 voor het eerst werd gesynthetiseerd (Analytical Chemistry, juli 2002). De conclusie werd overigens direct alweer bekritiseerd: een door Nature geraadpleegde expert (Robert Withnall van de University of Greenwich) gelooft niet dat de experimentele resultaten `een definitieve uitspraak' over de echtheid van de kaart rechtvaardigen. Er verscheen deze week nòg een onderzoek, betreffende het perkament. Aan de hand van de koolstof-14 methode bepaalde een groep Amerikaanse wetenschappers dat de kaart werkelijk uit 1434 stamt (Radiocarbon, aug). Maar ja, dat zegt weinig. Iedereen kan eeuwen later een kaart tekenen op oud perkament.

... valse inkt....

Cruciaal is dus: hoe oud is de inkt? En de conclusies mogen dan nog niet `definitief' zijn, er is wel zeer ernstige twijfel over. Al in 1974 stelde de scheikundige Walter McCrone vast dat de inkt waarmee de kaart getekend was een wit titaniumoxide-pigment bevatte, anatase. Dit mineraal komt in de natuur voor in de vorm van grillige onregelmatige kristallen, maar de anatasekristalletjes afkomstig van de Vinland-kaart waren rond. Dat wees erop dat ze in een industrieel proces waren gemaakt dat pas in 1923 was ontwikkeld. Kennelijk is er in de formule ook iets mis gegaan, want sinds 1957 is de kaart snel veel bleker geworden, een ongewoon snel verval voor eeuwenoude inkt. De nieuwe chemische analyse uit Analytical Chemistry vult McCrone's conclusies aan.

... Portugese strijd ...

Met meer traditionele paleografische wapens is allang vastgesteld dat de kaart een vervalsing is, zo zet de onafhankelijke oude-kaartendeskundige Douglas McNaughton uiteen in de wetenschappelijke catalogus van de schitterende Smithsonian tentoonstelling Vikings. The North Atlantic Saga, die de laatste paar jaar door de Verenigde Staten reisde (www.mnh.si.edu/vikings). De kaart ziet er helemaal niet uit als een middeleeuwse kaart. McNaughton herneemt de inzichten van Sigurdsson. De Oude Wereld op de Vinland-kaart is duidelijk overgetekend van de Bianco Wereldkaart uit 1436 - alleen dan een kwart slag gedraaid. Op echte middeleeuwse kaarten staat altijd het oosten (waar het paradijs ligt) boven. En de positie van `Vinland' zelf en het stukje kust van Canada zijn overgenomen uit een Portugese kaart uit 1503-5, van Nicolo Canerio: véél te ver naar het oosten. Canerio wist wel beter, maar tekende zijn kaart nu eenmaal als ondersteuning van de claims van Portugal op deze gebieden, en dus moesten ze ten oosten van de lijn van Tordesillas liggen: de door de paus vastgestelde grens tussen de Spaanse en Portugese gebieden.

... de verdachten ...

De interessantste kwestie lijkt dus: wie heeft de Vinland-kaart vervalst? Van zowel de Bianco-kaart als de Canerio-kaart en andere Portugese kaarten zijn pas de laatste jaren reproducties in omloop gebracht. Tot vrij recent zijn er maar een dozijn mensen geweest die toegang hebben gehad tot alle kluizen waar deze kaarten werden bewaard, zo besluit McNaughton zijn betoog in Vikings. Hij noemt geen namen. Wordt dus ongetwijfeld vervolgd.