Dichtbij en steeds vreemder

Casinokapitalisme. Een omstreden internationaal strafhof. Een dreigende aanval op Irak. Amerika en Europa groeien uit elkaar. Wat bezielt Hank the Yank en waarom blijft Europa navelstaren? Op zoek naar de wortels van het onbegrip, met een Nederlander, een Fransman, een Duitser en een Amerikaan. `Jeff, Europe is fixed.'

`Amerika doet het niet meer zo in Europa. De blinde liefde is voorbij.' Het zijn de woorden van de jonge socioloog Bram de Swaan, nadat hij in de jaren zestig als student Amsterdam had verruild voor Amerika. De Swaans observaties hebben anno 2002 nog niets aan actualiteit ingeboet. Opnieuw is de liefde tussen de Verenigde Staten en Europa bekoeld. Er is zelfs sprake van de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog 57 jaar geleden eindigde.

In zijn Een ademloos verslag uit de USA schrijft De Swaan in 1967: ,,Een nieuw verhaal van Amerika wordt al verteld: dit keer gaat het over wreedheid en geldzucht, imperialisme, verdrukking van jonge landen, over machtswellust en overdaad. Europa moet wel veel van Amerika gehouden hebben, want alleen een groot gevoel kan zo in zijn tegendeel verkeren.'' Telkens wordt de Amerikaanse beschaving gelijkgesteld met de Hema, terwijl Europa wordt geassocieerd met de Bonneterie. De Swaan: ,,Amerika is vulgair, Europa beschaafd.''

Nog geen twee jaar in de 21ste eeuw heeft Amerika in Europa zijn glans verloren. Keer op keer komen nieuwe berichten naar buiten over succesvolle Amerikaanse ondernemingen die bungelen aan de rand van afgrond. Tal van faillissementen dreigen na schandalen over hebzuchtige managers en accountants die met de boekhouding hebben geknoeid. Bedrijven als Enron (energie), WorldCom (telecommunicatie) en Xerox (kopieermachines) tonen de wereld het andere gezicht van het cowboykapitalisme. Duizenden werknemers worden op straat gezet, nog veel meer zien hun pensioen in rook opgaan en honderdduizenden beleggers kunnen fluiten naar hun geld. Internationaal zijn er misschien wel miljoenen gedupeerd. Zij zijn de echte verliezers van 2002. Twee `topdogs' van Worldcom zijn afgelopen donderdag gearresteerd, een beeld waar menigeen nog even aan moest wennen.

Begrijpelijk dat de roep toeneemt om het Amerikaanse `casinokapitalisme' te beteugelen. ,,Het neoliberalisme beleeft in Amerika zijn economische en morele debacle. Wij zouden daaruit snel lessen moeten trekken'', zei Joschka Fischer, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken eerder deze maand tegen het weekblad Die Zeit. ,,Europa moet geen kopie van de Verenigde Staten worden'', vindt zelfs de baas van Porsche, Wendelin Wiedeking. Hij kritiseert het kortetermijndenken van ondernemers in de USA, waar het opjagen van de beurskoers van een bedrijf (shareholder value) heilig is verklaard. In een gesprek met deze krant breekt hij een lans voor het Europese consensusmodel met zijn sociale vrede. ,,Wij willen het Amerikaanse model niet'', riep ook de Britse vakbondsleider Tony Young van de Trades Union Congress vorige maand tijdens een demonstratie in Engeland.

Ook de opvattingen van de Verenigde Staten over politiek, waarden en ambities in de wereld verschillen steeds vaker van die van de NAVO-bondgenoten in West-Europa. Bush, we don't want your wars!, en God (B)Less America, scandeerden linkse demonstranten op de Karl-Marx-Allee in Berlijn toen de Amerikaanse president in mei de Duitse hoofdstad aandeed tijdens een rondreis in Europa. In Groot-Brittannië, Amerika's belangrijkste bondgenoot in de Europese Unie, staat 48 procent van de bevolking kritisch tegenover Bush' politiek, blijkt uit een recente enquête. In Frankrijk en Duitsland is dat meer dan de helft. Bush vond het zelfs nodig te verklaren dat hij als ,,vriend'' naar Europa kwam, terwijl het toch altijd vanzelfsprekend was dat de leider van Amerika een vriend was. Does Europe really hate him?, vroeg het Amerikaanse weekblad Newsweek zich af.

Washington wist ook Nederland, de trouwste van de kleine bondgenoten, te schofferen. De Verenigde Staten behouden zich het recht voor een invasie uit te voeren op het strand van Scheveningen, zodra Amerikaanse militairen worden voorgeleid voor het Internationale Strafhof in Den Haag.

Even ging er een schok door Nederland. Waren de Lage Landen door de provinciale president uit Texas tot een Panama aan de Noordzee gedegradeerd? Het conflict werd deze week tot ergernis van verscheidene Nederlandse parlementariërs nog verscherpt, doordat Amerika van Nederland een schriftelijke garantie verlangt dat Amerikaanse staatsburgers nooit aan het hof zullen worden overgedragen.

De internationale spanningen lopen verder op, nu de Amerikaanse politici in alle openheid debatteren over de voor- en nadelen van een aanval op het Irak van Saddam Hussein. Via de Amerikaanse pers is deze week uitgelekt dat Washington daarvoor een leger van 250.000 manschappen zou willen inzetten. Zelfs een inval in Iran wordt overwogen, omdat Teheran met Russische hulp een kernreactor zou bouwen. De Jordaanse koning Abdullah waarschuwde de Britse leider Tony Blair Amerika niet te steunen. Abdullah vreest dat een aanval op Irak ,,een doos van Pandora'' zou openen in het Midden-Oosten. De Franse president Chirac en de Duitse bondskandelier Schröder deden woensdag een dringend beroep op Bush om van een aanval af te zien. Zo'n actie is alleen gerechtvaardigd, zeiden beide bondgenoten, als de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties daarvoor een mandaat heeft gegeven. En stiekem hopen ze dat Rusland en China zo'n voorstel met een veto zullen torpederen.

Wat is er aan de hand dat Amerika en Europa doof voor elkaar worden?

,,De Verenigde Staten drijven mentaal van ons af'', constateert Alfons Lammers, de Leidse hoogleraar Amerikaanse geschiedenis die eerder dit jaar met emeritaat ging.

,,In Europa groeit het anti-Amerikanisme, in Amerika het anti-Europeanisme. Nieuw is dat de ander bekritiseerd wordt om wie hij is, niet om wat hij doet'', meent de Franse politicoloog Dominique Moïsi.

,,De VS en Europa staan voor hun eerste serieuze vuurproef sinds de oprichting van de NAVO'', constateert de Duitse parlementariër Karl Lamers (CDA/CSU). ,,Het huidige conflict met Amerika gaat over iets heel fundamenteels.''

Zij zijn slechts drie van vele prominente Europeanen die zich grote zorgen maken over de toenemende vervreemding over en weer. Ruim tien jaar na het einde van de Koude Oorlog voltrekt zich een ommekeer in de verhoudingen tussen de Verenigde Staten en Europa. De verschillen in visie leiden steeds vaker tot botsingen. Koersen de partners af op een breuk?

Exotischer

Er is een groot onbegrip ontstaan tussen beide continenten, constateert Alfons Lammers. Hij kleurde vele jaren het Nederlandse beeld van Amerika. De jachtvelden van geluk, Uncle Sam en Jan Salie, Koning van Amerika over Franklin D. Roosevelt en zijn meer autobiografische afscheid Adieu Amerika, het zijn stuk voor stuk verhalen over dat machtige continent, zo dichtbij Europa en toch zo vreemd.

,,Terwijl de Amerikaanse samenleving op de Europese lijkt en West-Europa erg Amerikaans is geworden, is ons denken, ons mensbeeld fundamenteel anders'', zegt Lammers thuis in Koudekerk aan de Rijn. ,,Het idee dat alles kan, dat voor alles een oplossing voorhanden is en dat iets vooral snel moet gaan – dat vinden veel Europeanen heel moeilijk te begrijpen.''

Lammers citeert de Duitse schrijver Hans Magnus Enzensberger. Terwijl Europa verder integreert en Europeser wordt – Romano Prodi, voorzitter van de Europese Commissie, beweert zelfs dat Europa bezig is een supermacht te worden die gelijk staat aan de VS – blijken de Verenigde Staten exotischer dan ooit. Amerika kent andere regels, andere gewoonten, een ander geloof en andere obsessies. ,,Noem eens een plek waar sigaretten eerder als bedreiging worden gezien voor de gezondheid van de mens dan een geweer'', schrijft Enzensberger in het voorjaarsnummer van het Britse blad Granta (What we think of America). ,,Noem een plek waar een gewone kennis je het gebruik van zijn appartement aanbiedt met al z'n spullen erin, waar bijna iedereen in een of andere god gelooft en waar de buitenwereld wordt genegeerd tenzij deze zich met bommen binnendringt.'' Enzensberger houdt van dit exotische Amerika. Maar natuurlijk kunnen Europeanen niet doen ,,alsof we zo'n maatschappij helemaal begrijpen''.

Terwijl Europeanen de wenkbrauwen fronsen over het gedrag van Hank the Yank, doen Amerikanen dat op hun beurt ook over de Europese Unie, verbaasd als ze zijn over zoveel anti-Amerikanisme in Europa. Zo'n Amerikaan is Jeffrey Gedmin. Hij is directeur van het Aspen Institute in Berlijn, de Europese representant van de invloedrijke Amerikaanse denktank. Gedmin geldt als kenner van de Amerikaans-Europese betrekkingen. In Amerika is hij Democraat, maar in de buitenlandse politiek vertegenwoordigt hij het neoconservatieve wereldbeeld van het Witte Huis.

,,Amerika kent Europa inmiddels al te goed'', zegt Gedmin tijdens een ontmoeting in Berlijn. ,,Europa is te veel bezig met inside-baseball'', meent de Amerikaan, en daarvoor heeft Washington steeds minder begrip. Europa wordt geheel en al in beslag genomen door de uitbreiding van de Europese Unie, de dreiging van het rechtse populisme en de problemen met immigratie. Ook lukt het Frankrijk en Duitsland, de twee grootste economieën, nog altijd niet hun structurele problemen aan te pakken. De economische groei blijft al jaren laag en de werkloosheid hoog. Om over een Europees buitenland- en defensiebeleid maar niet te spreken: waar blijft dat nou?

,,Europese groeistuipen'', zo noemt Gedmin ze. Amerika wordt daar moe van. Want Amerika heeft andere zorgen. ,,Weet u wat er gebeurt als ik in Washington over de problemen met Europa praat?'', vraagt Gedmin. Op het State Department (Buitenlandse Zaken), het Pentagon (Defensie) of het Witte Huis, overal zeggen ze tegen hem: ,,Maak je niet druk, Jeff, Europe is fixed. De verhouding met Europa is goed.'' En ze lachen over de Europese vooroordelen als zouden Amerikanen gewelddadig, oppervlakkig, primitief zijn en als een cowboy internationale verdragen aan hun laars lappen.

Gedmin grijnst. Waarom zou Washington zich daar druk over maken? Europe is fixed. ,,Maar dat geldt niet voor landen rondom de Arabische Golf, het Midden-Oosten of Azië.'' Amerika denkt aan duizend dingen die met oorlog en vrede te maken hebben, met stabiliteit en instabiliteit in de wereld, legt Gedmin uit. Het houdt rekening met instabiliteit in Saoedi-Arabië, met een oorlog tegen Saddam Hussein, met de mogelijke hereniging van Noord- en Zuid-Korea, met de Japanse defensiepolitiek. ,,Amerika maakt zich zorgen over de hot spots die de komende 15 jaar instabiliteit kunnen veroorzaken. Europa is stabiel, dat is af. Dat is toch logisch?'', zegt Gedmin.

Tegelijkertijd zijn de meningsverschillen tussen beide continenten toegenomen, erkent Gedmin, of het nu gaat om de milieu-afspraken in Kyoto, erupties over de doodstraf in Amerika, het opzeggen van het antiraketverdrag (ABM) met Rusland. Er is sprake van een toenemende Alleingang van de Amerikaanse supermacht. Dat heeft alles te maken met de veranderde machtsverhoudingen in de wereld. Na de val van de Berlijnse Muur is de Sovjet-dreiging, die Amerika en Europa na de Tweede Wereldoorlog verbond, voorbij. En de aanslag van 11 september die het debat in Amerika over nationale veiligheid wezenlijk heeft veranderd, heeft die kloof alleen maar doen toenemen.

Sinds de 11de september hebben Amerikanen het gevoel in een staat van beleg te verkeren. Gedmin wijst op de defensie-uitgaven die drastisch zijn opgeschroefd, van een kleine 300 naar 400 miljard dollar in de komende jaren. Maar intussen is er in Europa niets veranderd, zegt Gedmin. Daar verbaast hij zich over. Na zo'n schok zou je toch mogen verwachten dat in Duitsland en Frankrijk het debat over de nationale veiligheid een ander karakter krijgt. ,,Maar er wordt niet eens een discussie gevoerd over de veranderde veiligheidssituatie'', roept hij verontwaardigd. Noch tijdens de Franse verkiezingen, noch in de Duitse verkiezingsstrijd speelt de terroristische dreiging enige rol van betekenis.

Terwijl tijdens de Koude Oorlog het Atlantisch bondgenootschap voor de VS het fundament was, the Number One Choice, houdt Washington deze relatie nu tegen het licht, zegt de Aspen-directeur. ,,De transatlantische betrekkingen zijn minder belangrijk dan ze waren.''

Vervolg op pagina 20

Dichtbij en steeds vreemder

Vervolg van pagina 19 Met andere woorden: voelt Europa niets voor een aanval op Irak, dan gaat Amerika in zee met de Turken, de Britten en een aantal Arabische landen. Die boodschap heeft Washington hem meegegeven. En dan moeten ze in Europa over tien jaar niet jammeren dat de VS onverschilliger worden. Eigen schuld.

Onoverwinnelijke Achilles

,,Dat is nou precies wat ik bedoel met een ander levensgevoel'', zegt de Duitse parlementariër Karl Lamers in reactie op Gedmins kritiek op Europa. ,,Voor de Amerikanen waren de aanslagen van 11 september een schok, omdat ze voor het eerst merkten dat ze kwetsbaar waren. Europeanen weten al sinds de mythes over Achilles en Siegfried dat onkwetsbaarheid wel een mooie droom oplevert, maar een illusie is.''

Lamers was tot zijn pensioen vorige maand jarenlang specialist op het gebied van de buitenlandse politiek voor de CDU/CSU, de christen-democratische fractie in de Bondsdag. De onkwetsbare denkt dat hij ook onoverwinnelijk is, dat hij de baas is van de wereld, zegt Lamers. Dat is volgens de Duitse politicus de kern van de Amerikaanse, de westerse dominantie.

Maar het berust op een misvatting. Al sinds het opduiken van de lange-afstandsraketten in de Sovjet-Unie in de jaren vijftig blijkt dit een illusie. ,,Nu Amerika op eigen grondgebied is aangevallen, is zijn trots gekwetst, zijn identiteit aangetast. Onbewust probeert Amerika de situatie van vóór 11 september te herstellen.'' De plannen voor een aanval op Irak en ook Iran horen daar ook bij. Psychologisch een begrijpelijke reactie. Wie zo succesvol is als Amerika, gaat ervan uit, dat wat goed is voor de VS, automatisch goed is voor de wereld. ,,Maar dat gaat gepaard met een zekere mate van hysterie'', zegt Lamers. In de onlangs door Bush afgekondigde doctrine voor de buitenlandse politiek wordt uitgegaan van de preventieve aanval, waarbij zelfs het inzetten van atoomwapens niet wordt uitgesloten.

Welke uitwerking zal dit hebben op de verhoudingen in de wereld, vraagt Lamers bezorgd. Het conflict dat met de aanval van 11 september aan het licht is gekomen, is naar zijn mening veel fundamenteler dan de confrontatie tussen Oost en West tijdens de Koude Oorlog. Dat was een conflict binnen de westerse wereld: Rusland zette zich af tegen het westen, maar wilde in feite zelf zo worden. De aanvallen op het World Trade Center en het Pentagon raken de westerse wereld in het hart. Het betekent de volstrekte afwijzing van de door Amerika gemaakte wereldorde. En ,,zeker zo afschrikwekkend'' was volgens Lamers de bijval in veel islamitische landen.

Dit nieuwe conflict is gericht tegen de westerse wereld. De islamitische landen haten Amerika, omdat het de wereld naar zijn hand wil zetten. Amerika, dat zich als een rolmodel ziet, vindt dat onvoorstelbaar. Volgens de Duitse politicus dient Europa eens ernstig na te denken over de oorzaken van die haat en er conclusies uit te trekken. Want Europeanen horen ook bij het westen.

Hard power

De Verenigde Staten mogen dan de leider van de wereld zijn, ze kunnen het niet alleen. Dat vindt zowel Karl Lamers als Dominique Moïsi, politicoloog en adjunct-directeur van het Institut Français des Relations Internationales in Parijs. Zo was de bijdrage van de Britten tijdens de militaire operatie in Afghanistan van wezenlijk belang. Maar de vraag is of Europa in staat is een grotere internationale rol te spelen. Moïsi betwijfelt dat. Europa en Amerika zitten weliswaar in dezelfde boot, maar er staat één kapitein aan het roer die zegt: `Ik ben de baas'. ,,Hij weet het altijd beter en beschikt ook over de middelen om de storm te overmeesteren'', zegt Moïsi. Europa is nu niet meer dan een betrokken toeschouwer. De West-Europese landen zijn onderling verdeeld, of het nu gaat over de Balkan of het Midden-Oosten. Het lukt de Europese Unie niet om een eigen buitenlandse en defensiepolitiek te ontwikkelen, hoe spijtig sommigen dat ook vinden. Want de politieke wil ontbreekt, volgens Moïsi.

Zo staat Frankrijk zelf, zegt Moïsi, ,,compleet schizofreen'' ten opzichte van de Verenigde Staten. Ze botsen regelmatig, omdat beide landen zichzelf uitzonderlijk en universeel vinden. Tegelijkertijd bewonderen de Fransen de Amerikanen, dromen ze ervan Amerikaanser te worden dan Amerikaans zoals Jean-Marie Messier, de topman van mediagigant Vivendi. Hij symboliseerde de succesvolle Franse ondernemer die met een transatlantische flair wereldwijd zaken deed. Maar toen Messier te glad en te hebzuchtig werd, vertelt Moïsi, liet iedereen hem vallen. Hij was te Frans voor de Amerikanen en te Amerikaans voor de Fransen.

De hegemonie van Amerika is des te sterker, omdat Europa zo zwak is, zegt Moïsi. De Verenigde Staten zijn voor Europa ,,een spiegel, die onze eigen zwakheden en politieke tegenstellingen pijnlijk laat zien''. De EU kan niet eeuwig op Amerikaanse bescherming rekenen. Misschien komt er een tijd, zegt Moïsi hardop, dat de Amerikanen goed zijn voor the fighting, de Verenigde Naties voor the feeding en de Europese Unie voor the funding. Dan blijft Europa de eeuwige vazal van Washington, een brommende vazal.

Door de verdeeldheid in Europa groeit het wantrouwen van Amerika jegens de Europese partner. Het stoort Washington dat Europa een mogelijke aanval van Amerika op Irak fel bekritiseert, maar geen oplossingen of alternatieven aandraagt. Volgens Gedmin heeft Europa de laatste tientallen jaren alleen de soft side van haar identiteit ontwikkeld: economie, handel, cultuur, diplomatie. Europa ontwikkelde niet de hard power die volgens Gedmin nodig is om macht te verkrijgen. En macht telt, zeker na 11 september. Vandaar dat herhaaldelijk in Washington de klemmende vraag klinkt of Europa van plan is de komende tien jaar ook zijn militaire kracht te ontwikkelen. Ter illustratie: West-Europa gaf in 2000 nog geen 180 miljard dollar uit aan defensie, tegen Amerika een kleine 300 miljard dollar.

Welnee, meent Karl Lamers, dat is niet de kern van het probleem. Zelfs al zou de Europese Unie de eigen militaire inspanningen verhogen en met één stem gaan spreken, dan nog blijft de onenigheid met Amerika opspelen. Het meningsverschil over Irak komt echter voort uit een andere taxatie van de internationale situatie. De kwestie-Irak, zegt Lamers, is een afleidingsmanoeuvre voor het werkelijke probleem: het Israëlisch-Palestijnse conflict. Daaruit vloeit de haat tegen Amerika voort. ,,De huidige Midden-Oostenpolitiek van Washington roept de vijandigheid op bij de hele niet-westerse wereld. Het drijft ook Europa en Amerika steeds verder uit elkaar'', zegt Lamers. Het stoort hem dat het westen met twee maten meet. De Veiligheidsraad heeft Israël opgeroepen zich onmiddellijk terug te trekken uit de bezette gebieden, maar het tegenovergestelde gebeurt.

Lamers gebruikt harde woorden voor een Duits politicus. Gezien de eigen delicate geschiedenis steunt Duitsland Israël, maar niet langer zonder kritiek. Lamers vindt dat Amerika zich ,,te veel laat opstoken door de Israëlische leider Sharon, een man die een duister vocabulair gebruikt, over Unmenschen praat, over liquideren en elimineren''. Sharon laat Bush ,,als een marionet bungelen''. Daarmee wordt niet op vrede gekoerst.

Washington is na de 11de september politiek blind geworden, meent de Duitse parlementariër, omdat het geconfronteerd wordt met een diepe angst: onveiligheid op eigen bodem. De huidige Amerikaanse politiek in het Midden-Oosten stuurt aan op verderf, op de ondergang, roept hij uit. Want wat gebeurt er, nadat Irak wordt gebombardeerd, vraagt de EU zich af. Het is heel goed mogelijk dat de héle islamitische wereld het westen gaat haten. ,,Europa mag niet toelaten dat Amerika zulke fouten maakt'', waarschuwt Lamers. Dat heeft niets met anti-Amerikanisme te maken, maar met diepe bezorgdheid. Hoeveel dominantie verdraagt de wereld? Daar draait het om. Hoe voelbaarder de dominantie, des te groter en radicaler het verzet.

Vredesengel

Het zijn lessen die Europa heeft getrokken uit de geschiedenis. Amerika denkt zoals de Europeanen in de 18de en 19de eeuw. Destijds was Amerika isolationistisch. En Europa dacht dat het met machtspolitiek en wapens problemen in de wereld kon oplossen. Voor de Tweede Wereldoorlog zei de Duitse keizer Willem II: Es soll am deutschen Wesen, einst nochmal die Welt genesen. De Duitsers zouden de wereld er wel eens van overtuigen hoe geweldig ze waren. Dat is niet goed afgelopen, weet Europa en trok daaruit consequenties. Onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu.

De grote verschillen zoals die na 11 september tussen Amerika en Europa aan het licht gekomen zijn, hebben volgens de Leidse Amerikanist Lammers alles te maken met een verschillende visie op de mens. Waartoe zijn we op aarde? Amerikanen gaan uit van een chaotische, anarchistische wereld à la Hobbes. Zij voelen zich the chosen people, zien het als hun missie orde te scheppen in de chaos. Europeanen zijn ook voor orde, maar op een andere manier. Volgens Europa draait het niet meer om macht, maar om wetten, regels, internationale onderhandelingen en samenwerking.

,,Het is alsof Europa het post-historisch paradijs heeft betreden – Kants wereld van de eeuwige vrede'', zegt Lammers en hij haalt de typering van de Amerikaanse politicoloog Robert Kagan aan. Europeanen komen van Venus, Amerikanen van Mars. Treffender is het verschil in denkwereld niet uit te drukken. Maar Kagan zei ook dat Europa zijn toevlucht kon nemen tot de rol van vredesengel, omdat het veilig schuilt onder de Amerikaanse defensieparaplu.

De VS halen de kastanjes uit het vuur. Internationale veiligheid is in Europa maar nauwelijks een punt van discussie. Een gesprek over veiligheid gaat in Frankrijk, Nederland en Duitsland vooral over de komst van immigranten en over veiligheid in de achterstandswijken van grote steden. Er is geen regering in West-Europa te vinden die een substantiële verhoging van het defensiebudget op de agenda heeft staan, behalve Groot-Brittannië dat na de 11de de defensiebegroting met 5,5 miljard euro wil opvoeren. In Nederland blijven de defensie-uitgaven met 7 miljard euro nagenoeg gelijk, omdat de miljardenkosten van de nieuwe Joint Strike Fighter, die nog ontwikkeld en gebouwd moet worden, over vele jaren worden gespreid.

Hoe verder? Nu Washington zich warmloopt voor een oorlog tegen Irak, staat Europa aan de vooravond van een nieuwe golf van anti-Amerikanisme. Alfons Lammers moet er niet aan denken. Hij verwacht dat Den Haag door de schok van Amerika's zogenaamde invasieplannen voor Nederland Europeser gaat denken. Ondanks alle wrijvingen moet Europa de transatlantische band zo goed mogelijk zien te houden, vindt hij.

Amerika moet op zijn beurt meer uitleggen. Het kan zich niet ongeïnteresseerd van Europa afwenden. De internationale repercussies van een oorlog slaan ook op Europa terug.

,,Misschien moeten Europa en Amerika er gewoon mee leren leven dat hun relatie altijd ambivalent zal blijven'', concludeert Lammers. We zijn wel gewend aan onbegrip en onbehagen, maar dat Europa en Amerika lijnrecht tegenover elkaar zouden komen te staan, noemt hij niet voorstelbaar en ook onwenselijk. Lammers: ,,Als we verder uit elkaar drijven, wordt het een gevaarlijke wereld.''