Vertier voor het hele gezin

De Britse fotograaf Martin Parr verzamelde ansichten van de naoorlogse Engelse vakantiekampen voor arbeiders. Ze zijn de grote blikvanger op de fotomanifestatie in Arles.

Op de 33e editie van Les Rencontres d'Arles, een jaarlijkse fotomanifestatie die tot de grootste ter wereld behoort, is een retrospectief van de Frans-Tsjechische fotograaf Josef Koudelka te zien. Hoewel een beetje veel van het goede – op steeds weer een andere locatie in de stad wordt telkens een ander verrassend aspect van zijn veelzijdigheid getoond – stemt het tot dankbaarheid. Voor de prijs van een paar euro aan entreegeld neem je zomaar kennis van werk dat je nooit gezien had, van een door de Praagse lente getekend leven, van een manier van kijken.

Er is meer op deze Rencontres dat een dergelijke sensatie veroorzaakt – van de jaloersmakende collectie van het Spaanse echtpaar Ordonez-Falcon, of de grafische luchtfoto's van de Amerikaan Alex Maclean tot het winkeltje Here is New York waar à raison van 25 dollar per stuk, ten behoeve van het Children Aid Fund, afdrukken te koop zijn van foto's die professionele fotografen en amateurs maakten op 11 september in New York. De verbijstering op veel platen went niet.

Maar niets brengt je zo van je stuk als de tentoonstelling van ansichtkaarten die de Britse fotograaf Martin Parr de afgelopen twintig jaar verzameld heeft. Parr's fascinatie voor zoiets banaals als een ansicht is niet verbazend als je de genadeloze registratie van ontluisterende details in zijn eigen werk in aanmerking neemt. Het kan op de keper beschouwd niet anders of de ansicht heeft zijn blik op de wereld bepaald.

Hij toont ze in vier soorten; drie daarvan zijn curieus, grappig en lichtelijk getikt. Eén is de zogeheten `Gothard', vernoemd naar Warner Gothard, die tussen 1905 en 1916 in Engeland collages maakte van foto's van mijnrampen en treinbotsingen. Hij verluchtte het beeld met in sierletters gezette informatie over waar en wanneer de ramp plaatsvond en het aantal dodelijke slachtoffers dat erbij viel. In een tijdperk met schaarse nieuwsvoorziening deden de kaarten dienst als berichtgeving.

Een tweede soort kaarten hoort tot de serie Boring Postcards: ansichten van woonwijken uit de wederopbouwjaren, en snelwegen met een enkele auto erop, als trots blijk van toenemende welvaart. Parr stelde met deze beelden van een achterhaald utopia onlangs drie boekjes samen. Een derde soort ansichten, voornamelijk afkomstig uit Spanje en Italië, toont `familietaferelen' uit dezelfde jaren. Het zijn technisch niet erg sterke groepsportretten, die het gezin verheerlijken. Steevast staat een mooi jong stelletje zowel materieel als immaterieel geluk uit te stralen, al dan niet omringd door hun spic en span geklede kroost.

Deze laatste categorie ansichten uit zijn collectie komt enigszins in de buurt van de grote blikvanger op de door Parr samengestelde tentoonstelling. Ook hierbij gaat het weer om ansichten, maar ze zijn voor de gelegenheid vergroot tot glanzende foto's van naar schatting één bij bijna één meter. Ze tonen de wereld van Billy Butlin's vakantiekampen, een begrip in het Engeland van de jaren vijftig, zestig en de vroege jaren zeventig. Na de oorlog ontstond er een hele keten van dergelijke kampen, waar de arbeider voor niet al te veel geld zijn pas verworven CAO-vakantie kon doorbrengen.

Volledig pension

Het idee van deze kampen was dat de vakantieganger er aan het begin van de vakantie naar binnen zou gaan en er pas aan het eind weer uit kwam. Ze boden volledig pension en vertier voor het hele gezin, van vroeg tot laat, voor jong en oud. Onder de aan Shakespeare ontleende en in neonletters op de gevel aangebrachte slogan `Our true intent is all for your delight' ging een granieten, paternalistisch bewind schuil. Alleen al omdat gebruik van de voorzieningen bij de prijs inbegrepen was, was er een strenge controle aan de poort. Bovendien gingen die poorten na tienen 's avonds hermetisch op slot.

Toen midden jaren zestig de keten te lijden kreeg van de toenemende populariteit van de Benidorm-vakantie, besloot Butlin tot een reclame-offensief. Hij riep de hulp in van John Hinde, een in Ierland wonende Britse fotograaf, die in 1956 begonnen was met de productie van ansichtkaarten waarvan er, begin jaren zeventig bij de verkoop van zijn bedrijf, wereldwijd meer dan vijftig miljoen waren verkocht. In het boek dat Parr samenstelde met de Butlin-foto's van de vakantiekampen, omschrijven medewerkers van John Hinde hun oude baas als een halve kunstenaar, die tegen wil en dank slaagde als zakenman.

Hinde, die op het moment van Butlins opdracht zelf al opgehouden was met fotograferen, was een perfectionist. Hij nam uitsluitend genoegen met foto's van de beste technische kwaliteit, wat ongebruikelijk was in zijn bedrijfstak. De fotografen in zijn dienst waren slechts nauwgezette uitvoerders van zijn aanwijzingen. Aan niets is dan ook te zien dat de Butlin-foto's gemaakt werden door drie verschillende fotografen. Hinde had als fervent circusliefhebber een uitgesproken en herkenbare stijl ontwikkeld die minder met artistiek inzicht dan met een zwak voor kitsch te maken had.

Zijn stilistische maar ook commerciële inzicht dicteerde felle kleuren, vooral op de voorgrond, met duidelijke kleuraccenten in de rest van de compositie. Planten op de voorgrond en een mooie jonge vrouw deden het ook altijd goed. Technisch en compositorisch mocht niets aan het toeval worden overgelaten, een eis die in combinatie met een sluitertijd van vijftien tot twintig seconden zichtbare gevolgen had. De mensen op de Butlin-platen lijken allemaal bevroren in een pose, wat bijdraagt aan de surreële sfeer van de foto's.

Toen dankzij Parr in 1993 in Dublin een eerste tentoonstelling werd georganiseerd van de Butlin-foto's, schijnt Hinde zelf niet begrepen te hebben wat er nu precies zo kunstzinnig aan was. Het zegt meer over hem dan over zijn werk. Dat onthutst, naar vorm en inhoud. Iedere foto getuigt van een angstaanjagende terreur van bordkartonnen zorgeloosheid. Als we op dit moment het einde der tijden beleven dan is wat Hinde heeft vastgelegd in de Butlin-kampen het begin ervan geweest. Oog in oog met het visuele geweld van de wansmaak en het massavertier, overvalt je een diepe treurigheid.

Kennelijk zonder het te beseffen visualiseerde Hinde de zinloosheid van het bestaan. Dat hij het met zoveel zichtbare toewijding deed, maakt het alleen maar erger. Tegelijkertijd is dat ook het enige lichtpunt. Want behalve afkeer wekken de Butlin-foto's grote bewondering.

Rencontres d'Arles. Tot 18 augustus. In november verschijnt de Engelse uitgave van `Our true intent is all for your delight'. De Franse uitgave `Notre sincère désir est votre plaisir' is wel al verschenen. 126 pagina's, €45 . Editions Textuel.