Ik doe een beetje diva

Cassandra Wilson is een van Amerika's meest succesvolle jazz-zangeressen. Een gesprek met The Queen.

Het gebeurde tien blokken van haar vandaan. Zangeres Cassandra Wilson (46) zag die ochtend van de elfde september vanaf de stoep voor haar appartement in de wijk Tribeca live hoe de tweede Twin Tower ineenstortte.

,,Het was surrealistisch. Je gelooft niet dat het gebeurt, het was te monsterlijk. Het was 't meest beangstigende dat ik ooit heb meegemaakt. Je voelt je verschrikkelijk nietig want New York is onoverwinnelijk. In ieder geval in deze stad kon je niets gebeuren. New York stond voor kracht, een macht die nooit kon worden aangetast. Maar nu voel ik me nog steeds heel erg kwetsbaar.''

Op haar recent verschenen cd Belly of the Sun heeft ze over de dag van de ongekende terreur de compositie Just another parade gemaakt. ,,Yesterdays news is tomorrows blues'', is de eerste regel van de ballade die ze zingt samen met de jonge Amerikaanse `nu' soulzangeres India.Arie. ,,Dat lied gaat niet expliciet over de aanslag op de Twin Towers, maar is ontstaan uit de gevoelens waarmee ik worstelde na deze gebeurtenis. De term `parade' staat voor veel: het politieke vertoon, het wisselen van standpunten en ideologieën'', zegt Wilson, die de compositie `een volkslied van hoop' noemt. Het is een laconiek klinkend nummer over een gemeen en gruwelijk incident. ,,Je probeert een gevoel te vertolken dat je weer vreugde geeft en troost. Muziek kan helend werken.''

Wilson maakt zich overigens grote zorgen over wat ze noemt `een soort van geheugenverlies' van Amerikaanse politici. ,,We herinneren ons de gebeurtenis, maar er wordt geen uitleg gegeven over de andere kant van het verhaal. Hoe kwamen we tot het punt dat deze mensen in een vliegtuig konden klimmen en zonder scrupules het World Trade Center binnenvlogen? In de Verenigde Staten bestaat nog steeds een grote mate van arrogantie. Dat geeft me een ongemakkelijk gevoel.''

Wilson peinst er overigens niet over dergelijke expliciete meningen op te nemen in een songtekst. Ze houdt niet van pamfletten. ,,Het moet abstracter. Muziek gaat over het filteren van emoties door geluiden en verhalen. Het is ook niet mijn stijl om een recht voor zijn raap protestzanger te zijn.''

En nee, dat heeft niets te maken met angst om van de fans het verwijt te krijgen van een gebrek aan patriottisme. ,,Vaderlandslievendheid is een dom sentiment, dat kan me niets schelen. Ik ben een wereldburger. Maar ik ben ook heel trots een Amerikaanse te zijn. Er is in Amerika veel wat ons land heel speciaal maakt, zoals de democratie. Dat koester ik, en ik steun Amerika. Maar dat laat onverlet dat het mijn burgerplicht is kritisch te zijn over dit beleid dat ons uiteindelijk te gronde zal richten.''

Wispelturig

De exacte aantallen zegt ze niet te kennen. Maar vaststaat dat de op 4 december 1955 in Jackson, Mississippi geboren zangeres Cassandra Wilson in haar twintigjarige professionele muzikale loopbaan vele honderdduizenden cd's heeft verkocht. Ongekend veel voor een jazzartiest. Ze is dan ook een van de paradepaardjes van het prestigieuze Blue Note jazzlabel. Het Amerikaanse tijdschrift Time Magazine verkoos haar vorig jaar tot de beste Amerikaanse zangeres.

Cassandra Wilson geldt als een wispelturige, veeleisende artieste. ,,I can do a diva thing occasionally'', weet ze. Door haar gevolg wordt ze steevast – als ze tenminste niet in de buurt is – The Queen genoemd. Wilson wil haar tourmanager bijvoorbeeld nog wel eens midden in de nacht vragen om een betere hotelkamer, om een paar uur daarna, bij nader inzien, toch maar weer naar haar oude plek te verkassen.

Aan interviews heeft ze een broertje dood. Maar deze middag, the day after haar concert op het North Sea Jazz festival, maakt ze een ontspannen, coöperatieve indruk. Ze draagt een luchtige witte jurk, knaagt behoedzaam aan een bonbon die ze na elke hap opnieuw inspecteert en steekt even later een vies dun, donkerbruin sigaartje op. Ze logeert in The Imperial Suite van het Haagse Des Indes hotel. Maar vraaggesprekken geeft ze aan het zitje van een gewone hotelkamer zodat haar meegereisde dertienjarige zoon en enig kind Jeris ongestoord in de suite kan spelen. Jeris toert de hele zomervakantie mee. ,,Dan kan hij Europa leren kennen.''

Ze reist door Europa per tourbus omdat ze een hekel heeft aan vliegen. Ze zat liever vijf dagen op de boot voor de overtocht naar Europa. ,,Ik verafschuw het idee om met een vliegtuig vrijwel ogenblikkelijk in een heel andere wereld te komen. Dat is onzinnig. Je krijgt zo geen kans mensen te zien. Terwijl je de wereld voorbij moet kunnen zien trekken. Daar draait 't leven om: ervaringen opdoen terwijl je reist.''

Wilson is een productief artiest. Haar jongste cd is haar dertiende solo-album en vooral de laatste vier albums zijn stuk voor stuk commerciële topsuccessen. In de Amerikaanse pers wordt daarom alleen maar in superlatieven over Cassandra gesproken. ,,Ze is dan misschien geen godin, maar ze inspireert wel tot devotie'', schreef The New York Times in maart van dit jaar. ,,Met haar gouden dreadlocks en voluptueus figuur straalt ze een aardse, zelfverzekerde seksualiteit uit. Voor haar vrouwelijke fans is ze een pilaar van kracht, iemand die weet hoe je mannen eronder houdt. Voor haar mannelijke bewonderaars is ze een aanlokkelijke uitdaging.''

De uitverkiezing tot beste zangeres is uiteraard strelend. Zelf zou ze, zegt ze desgevraagd onmiddellijk, Aretha Franklin (60 jaar) hebben gekozen. ,,Ze is een godin. Ze staat ver boven ons''. Haar andere held is jazz-zangeres Abbey Lincoln. De inmiddels 71-jarige Lincoln leerde Wilson het belang van ,,singing your life as you're living it''.

Dat betekent in het geval van Wilson zingen met een in de loop der jaren steeds lager geworden rokerige, altstem die in de verte enige verwantschap heeft met die van Sarah Vaughan. Het is een unieke zwoele stem, waarmee je een volle zaal in katzwijm kunt brengen door alleen maar voor te lezen uit het telefoonboek.

Maar Wilsons ambities gaan aanmerkelijk verder. Naast eigen composities heeft ze een onwaarschijnlijk diverse reeks nummers op de plaat gezet van artiesten variërend van jazz-reuzen als Billie Holliday of Miles Davis tot composities van U2, Joni Mitchell, Hank Williams, Van Morrison en zelfs een bewerking van een van haar favoriete jeugdhitjes: Last train to Clarksville van The Monkees. Al die liedjes worden volledig gestript, ontdaan van tierelantijnen en muzikale bombast. Het muzikale geraamte wordt vervolgens voornamelijk akoestisch, met veel ruimte maar onmiskenbaar jazzy ingekleurd.

Postbode

Cassandra Wilson is de dochter van Mary Fowlkes, die een loopbaan van veertig jaar als onderwijzeres achter de rug heeft. Haar in 1993 overleden vader Herman Bradley Fowlkes jr. was professioneel jazz-muzikant. Hij stopte als beroepsmuzikant – en sloeg een uitnodiging om te toeren met Ray Charles af – toen Cassandra werd geboren. Herman koos voor de degelijke loopbaan van postbode. Hij was multi-instrumentalist maar vooral bedreven op de gitaar, bas en altsaxofoon. Hij bestelde via postorderbedrijven instrumenten die hij voor zijn vrouw verstopte maar wel aan Cassandra – Little Sis – liet zien. Het dromerige heeft ze volgens zichzelf van haar vader. De toewijding aan je professie komt naar eigen zeggen van moeder.

Cassandra speelde al jong piano en gitaar maar vooral in zingen blonk ze uit. Als op zondagsschool het nummer Jesus loves me werd ingezet, zong Cassandra zo luid en allesoverheersend dat andere kinderen, tot gêne van haar ouders, nauwelijks te horen waren.

Op aandringen van haar moeder, die niet geloofde dat een muzikant het hoofd boven water kan houden, ging ze na een studie massacommunicatie aan de Jackson State University in 1981 aan de slag als public affairs medewerker bij een televisiestation in New Orleans. Ze hoopte er uiteindelijk als producer te kunnen gaan werken. Toen dat niet lukte, besloot ze toch maar te proberen met muziek – ze speelde in folk en bluesbands – geld te verdienen. Na een huwelijk dat maar twee jaar stand hield, verkaste ze in 1983 naar New York. Daar speelde ze hippe funky jazz samen met avant-garde altsaxofonisten Steve Coleman en Greg Osby van het zogeheten M-Base Collective, een groep muzikanten uit Brooklyn. Het is het begin van een succesvolle loopbaan.

Cassandra Fowlkes heet vanaf dat moment overigens Wilson, naar haar eerste man, Anthony Wilson. ,,Ik vond mijn eigen naam te moeilijk uitspreekbaar. `Vauks', het is eigenlijk een naam uit Wales. Hij werd ook steeds verkeerd gespeld en dat irriteerde me.''

Zuiderlingen

De poging van de vragensteller om het gesprek enige extra intimiteit te geven met de ontboezeming dat hij net als zij ook uit het zuiden komt, te weten uit The Dutch mountains, sorteert geen effect. Zijn theorie dat elk land zijn eigen zuiderlingen, plattelandsgasten kent die zich altijd een beetje inferieur voelen aan de noordelijke stedelingen, deelt ze namelijk niet.

,,Brazilië heeft zijn noorden'', corrigeert ze. ,,Bovendien heb ik nooit een inferioriteitscomplex gehad. In feite'', en ze lacht, ,,ben ik geneigd te denken dat mensen in noordelijke klimaten gestoorder zijn. Niet dat ik me superieur acht, maar soms heb ik medelijden met mensen die nauwelijks zon krijgen. Dat vind ik triest voor ze.''

In haar woonplaats New York kan het wel lekker weer zijn, maar alleen maar een kleine periode van het jaar. ,,Bovendien hebben de mensen de stad zo dichtgebouwd dat ze de zon en natuur nooit volledig kunnen ervaren.''

Dat verlangen naar warmte en licht verklaart ook voor een belangrijk deel waarom Wilson voor haar laatste cd een pelgrimage naar het zuiden, naar de blues maakte. Blues is immers de muziek die aan de basis ligt van de jazz. Cassandra Wilson reisde naar haar geboortestaat Mississippi. Na een verkenningstocht streek ze neer in het op tweeëneenhalf uur noordelijk van haar geboorteplaats Jackson gelegen Clarksdale om met haar vaste begeleiders - ook degenen met wie ze op 3 augustus in Paradiso speelt zoals gitarist Kevin Breit, bassist Mark Peterson en percussionist Jefrey Haynes – en een enkele lokale muzikant zoals de hoogbejaarde pianist Boogaloo Ames nummers op te nemen.

Wilson trok naar Mississippi omdat ze van mening is dat de omgeving een onmiskenbaar stempel drukt op de muziek die je er maakt. Wil je de blues begrijpen en werkelijk voelen dan kan dat eigenlijk alleen tussen de mensen in de delta van deze staat. Met hun eten, de `mean drink' die ze er serveren (een volgens haar hoogalcoholisch brouwsel) en het bijpassende klimaat. De delta is ook het gebied waar volgens haar de Amerikanen er het best in geslaagd zijn hun oude Afrikaanse culturele banden intact te houden.

Afrikaanse rituelen zijn ook voor Wilson belangrijk. Aan het eind van een concert – op North Sea zong ze op blote voeten – zakt ze door de knieën om drie keer op de grond te slaan. ,,Dat is een teken van waardering. Het is een Afrikaans gebruik. Dansers doen het daar ook als ze blij zijn met de begeleiding van de drummers.''

De meeste nummers op de nieuwe plaat werden opgenomen in het voormalige treinstation van Clarksdale, waar vandaan vroeger blueszangers als Johnnie Lee Hooker en Muddy Waters naar het noorden trokken om als muzikant geld te kunnen verdienen. Een enkel lied nam ze zelfs op in een afgesloten goederenwagon. Dat decor kun je volgens haar terughoren.

Wat zou er met de muziek gebeuren als ze in een Europese omgeving zou werken? ,,Ik weet het niet, maar ik zou het graag een keer uitvinden. Ik zou wel een Europese plaat willen opnemen, het liefst in Zuid-Europa. Vanwege de zon hè.'' Neen, van bijvoorbeeld de gezellige Hollandse regen verwacht ze geen bijzondere artistieke oprispingen. ,,De mist, het sombere weer zoals ik het hier beleef, kunnen niet echt een goede uitwerking hebben op het temperament. Maar het blijft gissen.''

Op Belly of the Sun staat onder andere een compositie van Wilson – Justice – waarin ze zingt over racisme, slavernij en de noodzaak van herstelbetalingen. Ze schreef het nummer na de presidentsverkiezingen van 2000 toen bleek dat een belangrijk deel van de stemmen van de zwarte bevolking in Florida niet meetelden omdat de stembiljetten niet deugden.

Give me a box of reparation.

No not the little one,

I want the big one

that matches my scars.

Opkomen voor de rechten van de zwarte Amerikanen en de strijd tegen racisme zijn belangrijke thema's voor Wilson. Ze is het ook volledig eens met popzanger Michael Jackson, die vorige maand op een persconferentie klaagde over de exploitatie van zwarte muzikanten door de platenindustrie. Ze snapt alleen niet waarom Jackson daar op dit moment over moppert. ,,Kennelijk ervaart hij nu opeens persoonlijke hinder, maar die discriminatie is er altijd geweest. Ik snap de plotselinge ophef niet. De exploitatie van zwarte artiesten bestaat al zolang de platenindustrie bestaat. Er is altijd racisme, dat is inherent aan deze bedrijfstak. Natuurlijk worden blanke artiesten beter behandeld, natuurlijk. Racisme is nu eenmaal een van de grote kwalen van de Amerikaanse samenleving. En daar moet dringend wat aan gebeuren in plaats van de Amerikaanse gewoonte om over de hele wereld landen op het belang van de naleving van mensenrechten te wijzen.''

Op de vraag welke persoonlijke hinder ze ondervindt of heeft ondervonden van dergelijke exploitatie, zegt ze geen antwoord te willen geven. ,,Omdat ik dat liever niet doe'', zegt ze na enig aandringen. ,,Laten we het er maar op houden dat Jackson gelijk heeft: er is veel racisme in de platenindustrie. Blanke artiesten krijgen a different deal.''

Het adres van de website van Cassandra Wilson is www.jazztrance.com

Op zaterdag 3 augustus treedt ze op in Paradiso in Amsterdam.