HBG zegt `ssst' na Schipholtunnel

Over drie weken beginnen de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie. Grote vraag is of HBG dan alle `complexe' vermoedens beter kan weerleggen.

,,De mogelijke bouwfraude is gewoon heel complexe materie'', zegt de woordvoerder van HBG, met 19.000 werknemers een van Nederlands grootste bouwers. ,,We zijn in het verleden niet geslaagd onze boodschap duidelijk voor het voetlicht te brengen.'' Maar de oorzaak daarvoor ligt volgens hem niet bij het concern zelf: ,,Dit zijn geen dingen die makkelijk bij de mensen blijven hangen.''

Hoe gecompliceerd prijsafspraken, het verrekenen van winsten of dubbele boekhoudingen ook mogen zijn, HBG heeft de laatste maanden maar weinig pogingen gedaan uit te leggen dat de onderneming wel brandschoon zou zijn – dit in tegenstelling tot eerder beleid bij de Schipholspoortunnel, waarover HBG wel veel verklaringen verstrekt zegt te hebben.

Want daar begon het allemaal mee: de Schipholspoortunnel. Het eerste geval van bewezen bouwfraude. In het contract met HBG, NS-dochter Strukton en bouwcombinatie KSS stond dat de winst voor de aannemers 2,65 procent van de bouwsom zou zijn, een gebruikelijk percentage in Nederland. Maar tijdens de bouw beklaagden de bouwers zich over de te krappe begroting, waarop het ministerie van Verkeer en Waterstaat een extra subsidie verstrekte van 59 miljoen euro. Achteraf bleek dat de bedrijven hun winsten `wegschreven' met valse facturen en dat de aannemers 18,9 procent winst hadden gemaakt.

Eind vorig jaar werd een schikking bereikt tussen de bouwers en het openbaar ministerie. De bedrijven kochten met 450.000 euro elk vervolging af en de aannemers betaalden samen 9 miljoen euro aan de NS, voor een terugbetaling aan de staat. Maar, zo vond HBG, ,,door de onjuiste interne facturering is echter noch opdrachtgever NS, noch de fiscus bij de bouw van de tunnel benadeeld''.

Door de schikking ontlopen de bouwers zowel strafrechtelijke vervolging als uitsluiting van toekomstige aanbestedingsprocedures. Dat zou voor de overheid ook een probleem hebben opgeleverd, daar beide concerns volgens een recente NMa-rapportage qua omzet bij de grootste bouwers van Nederland horen. De capaciteitsproblemen die de bouw teisteren, zouden na uitsluiting van HBG en Strukton alleen maar verergeren. Niet gezond voor de bedrijfstak, onhandig voor nieuwe bouwprojecten. In december, twee weken na de schikking, besloot het kabinet frauderende bouwers op een zwarte lijst te plaatsen. De Schipholspoortunnel-aannemers ontlopen deze maatregel echter, omdat zij niet in opdracht van de overheid, maar van de NS bouwden.

Dat de schikking, na anderhalf jaar onderhandelen, juist op het moment bekendgemaakt werd dat oud-Koop Tjuchem-werknemer A. Bos met een mogelijk valse boekhouding naar buiten trad, deed de beeldvorming over HBG maar weinig goed. Dat de zaak leert dat bouwers geroutineerd zijn in het uitwisselen van valse rekeningen, gooide nog eens extra olie op het vuur. En daarna was het genoeg: bij de Rijswijkse bouwer gingen de luiken dicht.

Dat terwijl in de afgelopen maanden de betrokkenheid van HBG bij illegale prijsafspraken meerdere malen genoemd werd en het bedrijf voorkomt in de `geheime boekhouding' van Bos. HBG zou volgens berichten een vergoeding hebben ontvangen van bouwer Heijmans bij een werk bij het Arnhemse voetbalstadion Gelredome, wat Heijmans ontkent, en HBG zou in het geheim met andere bouwers afspraken hebben gemaakt bij de aanbesteding van de nieuwe snelweg A5.

Een uitzondering op de stilte was de ontkenning van een Volkskrant-bericht, ditmaal over valse facturen bij de bouw van busbaan Zuidtangent, tussen Haarlem en Schiphol. Ook bouwer Ballast Nedam heeft fraude bij dit project ontkend. ,,Maar je kunt niet overal op reageren'', zegt HBG. ,,Waar trek je anders de grens?''

Eind maart viel justitie binnen op circa vijftig locaties, waaronder ook drie kantoren van HBG's voornaamste binnenlandse bouwpoot, HBG-Civiel. Toen meldde de HBG-woordvoerder nog dat justitie bij die invallen met gerichte opdrachten kwam en naar specifieke bouwprojecten zocht. Nu wil de bouwer daar niets meer over kwijt.

Intern ondernam de onderneming nauwelijks actie. HBG-Civiel kreeg een verscherpte gedragscode, maar dat was al in gang gezet voor de recente onrust over bouwfraude ontstond. Andere bouwers lieten onderzoek uitvoeren, soms zelfs door externe accountants. HBG niet. Andere bestuursvoorzitters, zoals die van Strukton, Ballast Nedam, Heijmans en Volker Wessels Stevin, verweerden zich publiekelijk. De laatste drie stelden zelfs niet te kunnen ontkennen vóór eind vorig jaar nog meegedaan te hebben met het illegale systeem van prijsafspraken. Maar HBG's Carel-Jan Reigersman wil helemaal niets zeggen.

Intussen was Reigersman wel de eerste bestuursvoorzitter die bij de enquêtecommissie moest verschijnen voor een verhoor achter gesloten deuren. Voor de openbare verhoren is de topman nog niet uitgenodigd. Een van zijn werknemers, die misschien ook veel van de complexe materie afweet, al wel.

Dit is deel 6 van een serie. Eerdere afleveringen verschenen op 4, 9, 10, 19 en 22 juli en zijn na te lezen op www.nrc.nl, dossier bouwfraude. Reactie? Mail naar bouwfraude@nrc.nl.