Griffier moet raadsleden opjutten

Om het dualisme in de lokale politiek te versterken, mogen gemeenten griffiers aanstellen die de gemeenteraad bijstaan het college te controleren. Honderd zijn er al aangesteld. `Ik wil écht dat er debat komt in de raad.'

In de gemeenteraad van Reeuwijk zit geen oppositie, zegt gemeentesecretaris Henk Bruins trots. In Reeuwijk werkt iedereen samen. Het college van B&W; bestaat uit CDA, SGP/ChristenUnie en de VVD, de overige fracties zijn Reeuwijks Belang, PvdA, D66 en GroenLinks.

Maar oppositie zijn zij niet, zegt Bruins. ,,Waarom zouden zij het college kritisch controleren?'' vraagt hij verbaasd. ,,Dat vind ik zo'n negatieve vertaling. Als gekozen raadsleden niet kritisch wíllen zijn, is het ook prima. Dat is democratie.''

De sollicitant die Bruins straks voordraagt voor raadsgriffier in de gemeente Reeuwijk (tien van de twintig sollicitanten zijn nog in de running) wacht een zware klus. Hij moet zorgen voor politiek debat in de gemeenteraad. En voor democratische controle van het college van B&W;. Daarvoor is zijn functie in het leven geroepen. Bruins: ,,Wat de griffier precies gaat doen, weten we nog niet. We gaan uit van de instructies van Binenlandse Zaken.''

De griffier, zo blijkt uit die instructies, moet het nieuwe `dualisme' gestalte geven. Hij is een neutrale figuur die elke raadsfractie bijstaat, vergaderingen bijwoont en stukken ondertekent. Hij moet ambtenaren motiveren om onafhankelijk onderzoek te doen voor raadsfracties. Hij moet raadsleden helpen bij het zoeken naar relevante politieke issues en het liefst ook zorgen dat die issues op de agenda komen.

Als een gezonde oppositie en politiek debat onmisbaar zijn in een democratie, dan bestaat die democratie niet op lokaal niveau in Nederland. Gemeenteraden, zegt beleidsmedewerker Paul Makken van de VNG, stellen zich meestal op als `stempelmachine' voor voorstellen van wethouders en burgemeester. Ook de raadsleden wier partij níet in de lokale coalitie zit. Makken: ,,Raadsleden besteden liever geld aan lantarenpalen, die zichtbaar zijn voor de kiezer, dan aan degelijk onderzoek om de voor- en nadelen van een collegevoorstel te bekijken.''

Dat moet allemaal anders worden in het nieuwe `duale stelsel' voor het gemeentebestuur. Onderdeel is de aanstelling van een griffier die de positie van de raad moet versterken. Dit jaar moeten alle 495 gemeenten een griffier hebben. Sinds de raadsverkiezingen in maart zijn er ongeveer honderd benoemd. Voor een groot gedeelte zijn het ambtenaren die al bij die gemeente werkten.

Nieuw is ook dat wethouders niet meer in de gemeenteraad zitten. Zij stemmen dus niet langer over hun eigen voorstellen en daden. Net als ministers mogen zij nu van buiten de politiek komen. De raad houdt zich voortaan niet meer bezig met de uitvoering van beslissingen zoals de aanschaf van een computersysteem of de verkoop van een stuk grond. Dat kunnen de wethouders zelf wel, is de redenering. De raad moet grote bestuurslijnen vaststellen en controleren dat de wethouders zich eraan houden. ,,Zo niet, dan moet ze die wegsturen'', zegt beleidsmedewerker Makken van de VNG.

Zo'n vaart zal het in de gemeente Landerd (Brabant) niet lopen. Volgens de net begonnen raadsgriffier John Huijs zijn de raadsleden al een heel eind als ze zich ,,kritisch opstellen tegenover de wethouders''. En zeker tegenover de eigen wethouder. ,,Dat is de kunst'', zegt Huijs, die al zeventien jaar bij de gemeente Landerd werkt.

Hij schetst een gemeente waar van de zeven politieke partijen er vijf in het college zitten. ,,De fracties wilden altijd een zo breed mogelijk college zodat het grootste deel van de bevolking zich vertegenwoordigd voelt''. Tot debat heeft dat alleen nooit geleid, zegt Huijs, waardoor velen zich toch niet vertegenwoordigd voelden. ,,Consensus heerst''.

Veel gemeenteraden, zegt Paul Makken, kozen voor zo'n breed `afspiegelingscollege'. Bert Nijholt, beleidsmedewerker bij de gemeente `Twenterand', een herindelingsproduct, herkent het meteen. ,,Ons college bestaat twee jaar. Slechts vijf van onze 23 raadszetels zijn van oppositiepartijen. Coalities worden hier altijd gevormd op grond van of de personen elkaar liggen''. De onlangs aangenomen raadsgriffier moet deze mentaliteit helpen doorbreken, zegt Nijholt. ,,De raadsleden beginnen zich al bewust te worden van hun nieuwe rol hoor. Ze stellen zich minder volgzaam op.''

Hebben ze al een voorstel van een wethouder van de agenda afgevoerd? ,,Nee, zo ver is het nog niet''.

Raadsgriffier Huijs in Landerd is er helemaal klaar voor. Hoewel, wat hij precies gaat doen is nog onduidelijk. Dat geldt voor veel raadsgriffiers, zo blijkt. Huijs: ,,Het moet nog inhoud krijgen. Maar ik wil raadsleden steunen bij het maken van initiatief-voorstellen. Ik wil echt dat er debat komt in de raad en dat gemeenteraadsleden vaker met de kiezers in gesprek gaan.''

Anita Smeets is raadsgriffier van de gemeente Amsterdam. Zij heeft haar nieuwe taken uitzonderlijk concreet voor ogen. ,,Ik zit in de voorwaarde-scheppende sfeer'', zegt zij. ,,De spelers zijn de raadsleden. Ik moet voor hen de maximale ruimte scheppen om gebruik te maken van kennis en faciliteiten van ambtenaren.''

Maken die ambtenaren daar tijd voor als ze ook moeten werken voor het college? ,,Dat weet ik nog niet. Maar in goed overleg met de gemeentesecretaris moeten we hun tijd kunnen verdelen.''

Anita Smeets werkt al 24 jaar voor de gemeente Amsterdam. Belangrijk, zegt Smeets, is dat raadsleden voortaan één blok vormen tegenover het college, inclusief de coalitie-fracties. Voor die eensgezindheid is volgens haar een bindend element nodig. ,,In Den Haag, Rotterdam en in Amsterdam zijn vrouwen benoemd als griffier. Kennelijk hebben wij bindende kwaliteiten.''