`Ozb is goed voor de lokale democratie'

Sommige gemeenten die er financieel op vooruitgaan als de onroerendezaakbelasting (ozb) wordt afgeschaft, zijn er toch niet blij mee. ,,Een gemeente is geen bijkantoor van het rijk''.

Ruim 3,2 miljoen euro zou de gemeente Eindhoven er jaarlijks op vooruitgaan als het nieuwe kabinet bij het voornemen blijft de onroerendezaakbelasting (ozb) op woningen in 2005 af te schaffen en dat volledig te compenseren via het gemeentefonds. ,,Dan zou je verwachten dat we staan te juichen. Maar wij zijn principieel tegen het voornemen van de regering'', zegt de Eindhovense burgemeester R. Welschen.

Al tijdens de formatie protesteerde het Eindhovense college van B en W bij formateur Balkenende tegen het VVD-voorstel de ozb op woningen af te schaffen. ,,Een dergelijke inperking van het eigen gemeentelijk belastinggebied raakt het hart van de lokale democratie'', schreef het college bestaande uit Leefbaar Eindhoven, CDA, D66 en GroenLinks, aan de formateur. ,,De lijn in gemeenteland is al jaren om de gemeenten een grotere autonomie toe te kennen. Maar met deze maatregel hol je de lokale democratie uit. Wij zijn geen bijkantoor van het rijk'', aldus Welschen.

Verreweg het grootste deel van de gemeentelijke algemene middelen is rechtstreeks afkomstig van het rijk via het gemeentefonds. Daarmee betalen de gemeenten voornamelijk de kosten die uit allerlei wettelijk verplichte voorzieningen voortvloeien. Het ozb-tarief daarentegen kunnen gemeenten zelf vaststellen en biedt hen de mogelijkheid de woonlasten te verlagen of extra inkomsten te generen.

Andere lokale belastingen, zoals de hondenbelasting, reinigingsheffingen of toeristenbelasting kennen een lagere opbrengst en bieden minder speelruimte. Als de ozb op woningen wordt afgeschaft dan kan een gemeente alleen iets extra's doen door elders te bezuinigen, zegt Ton Jacobs, van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). ,,De keuze om iets meer te doen, wordt de gemeenten ontnomen. Nu kunnen ze zelfstandig besluiten de tarieven te verhogen om bijvoorbeeld een nieuwe sporthal te kunnen bouwen.'' De VNG vreest bovendien de gevolgen van het vervallen van de `bufferfunctie' die de ozb nu vervult om onvolkomenheden in de verdeling van het geld uit het gemeentefonds op te vangen.

Het Erasmus Studiecentrum voor Belastingen van Lokale overheden (ESBL) berekende onlangs voor de 34 grootste gemeenten de gevolgen van de afschaffing van de ozb en de compensatie daarvan. Hoeveel een gemeente ontvangt aan compensatie is afhankelijk van de verdeling van de twee miljard euro die zij volgens het regeerakkoord via het gemeentefonds terugkrijgen.

Hoe die compensatie wordt verdeeld is nog niet bekend. Maar omdat de compensatie uit het gemeentefonds wordt betaald, heeft het ESBL voor haar berekeningen aansluiting gezocht bij de bestaande uitkering uit het gemeentefonds. Die wordt berekend door de waarde van de woningen te vermenigvuldigen met een geobjectiveerd rekentarief voor de gemeentelijke belastingcapaciteit. Wetenschappers en politici noemen de ESBL-cijfers aannemelijk.

Dat vindt ook onderzoeker E. Gerritsen van het Groningse Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden. ,,En welke verdeelsleutel je ook hanteert, er zal altijd een groot aantal gemeenten blijven dat flink moet korten op de voorzieningen.'' Vooral gemeenten die een ozb-tarief hanteren dat onder het rekentarief ligt, zoals Eindhoven en Amsterdam, zullen volgens het ESBL in 2005 profiteren van de afschaffing van de ozb.

Amsterdam zou jaarlijks zelfs 31 miljoen euro extra mogen bijschrijven. De Amsterdamse wethouder van financiën G. Dales (VVD) steunt het kabinetsvoorstel. Zijn Rotterdamse collega-wethouder J. van der Tak (CDA) is principieel tegen en heeft dat ook meermalen aan premier Balkenende kenbaar gemaakt. Rotterdam zou volgens de ESBL-cijfers maar liefst 28 miljoen euro in moeten leveren.

Utrecht zou volgens de ESBL-berekeningen jaarlijks 7,4 miljoen euro in moeten leveren. Toch vindt de Utrechtse wethouder financiën J. van Zanen het ,,als VVD-er een hartstikke leuk idee.'' ,,Maar dan moet natuurlijk wel de compensatie volledig in orde komen. Het kan niet zo zijn dat het rijk goede sier maakt met de afschaffing van de ozb, maar ons voor de bezuinigingen laat opdraaien.''

Dat er gemeenten zijn die ,,moord en brand schreeuwen'' dat door de afschaffing van de ozb hun gemeentelijke autonomie in het geding komt vindt hij wat overdreven. ,,Over de uitkering uit het gemeentefonds die het vier of vijfvoudige van de inkomsten uit het eigen belastinggebied beslaat, hoor ik nooit iemand klagen. Ik ontken niet dat de ozb een van de knoppen is waar gemeenten aan kunnen draaien, maar dat moet je niet overdrijven.''

De stroom aan bezwaarschriften tegen de voor de berekening van de ozb vereiste WOZ-waarde van woningen, is voor Van Zanen, evenals voor VVD-fractievoorzitter Zalm, een van de argumenten voor afschaffing ,,Als je een tariefverlaging wilt doorvoeren, waarom dan niet bij de ozb? Dat zeg ik natuurlijk ook als liberaal voor wie altijd geldt ,wat de burger in de eigen portemonnee kan houden, moet daarin blijven'.''

De Leeuwardense wethouder van financiën G. Krol (CDA) voorspelt dat afschaffing van de ozb op woningen zijn stad jaarlijks 4 tot 5 miljoen euro zal gaan kosten. ,,Dat is dramatisch.'' Volgens Krol zal er gekort moeten worden op beleidsterreinen die de gemeente zelf financiert, zoals sport, welzijn en veiligheid. ,,Op deze wijze wordt elke gemeentelijke beleidsvrijheid aan banden gelegd.''

Maar Krol is niet van plan het zover te laten komen. ,,Ik kan me niet voorstellen dat de Kamer dit zomaar laten passeren.''