Het sofi-spel

Het leek waterdicht te zijn geregeld. Alle Nederlanders krijgen sinds 1989 op hun 12de jaar een sociaal-fiscaal nummer toegewezen en daarmee moest de fraude met inkomen en uitkeringen voor eens en altijd uitgebannen kunnen worden. Helaas. De praktijk blijkt creatiever dan de theorie en het sofi-systeem vertoont onvoorziene lekkages. Helemaal dichttimmeren is nagenoeg onmogelijk omdat sprake is van een schakel van instanties en er rekening gehouden moet worden met de privacy-wetgeving.

Een onderzoek van het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekering (UWV, de nieuwe naam voor de samengevoegde uitvoeringsinstellingen van de sociale verzekeringen) heeft een omvangrijk misbruik van sofi-nummers aan het licht gebracht. De bevindingen van het onderzoek – dat de UWV overigens nog niet openbaar heeft gemaakt – doen hilarisch aan: spookwerknemers, talrijke werknemers met één sofi-nummer, het gebruik van sofi-nummers van overledenen, gepensioneerden, geëmigreerden of van mensen van wie het paspoort gestolen is. Er zijn mensen die meer dan 365 dagen per jaar werken en anderen die in drie ziekenhuizen tegelijk zijn geopereerd. Het blijkt met andere woorden toch mogelijk te zijn om met gekochte of gestolen sofi-nummers in Nederland maatschappelijk aan de slag te gaan. Op het paspoort staat bijvoorbeeld tegenwoordig het sofi-nummer – een maatregel bedoeld om fraude tegen te gaan – en hierdoor levert een gestolen of verloren paspoort een waardevol extra gegeven op. Vooral illegalen maken van geknoei met sofi-nummers gebruik. Ze krijgen zo `legaal' toegang tot de arbeidsmarkt en de sociale voorzieningen. Maar hun bazen of bemiddelaars gaan niet vrijuit. Die nemen mensen met sofi-nummers van twijfelachtige herkomst aan. Een van de obstakels is dat het voor werkgevers, ook als ze bonafide zijn, lastig is de juistheid van sofi-nummers te controleren.

De kersverse staatssecretaris van sociale zaken, Rutte (VVD), heeft maatregelen aangekondigd, maar het zal enige tijd duren voordat die zijn geconcretiseerd. Toch valt er wel wat te bedenken. Aangezien sofi-nummers uniek zijn en levenslang aan één persoon zijn gekoppeld, kan een toegankelijke databank de nodige opheldering verschaffen over dubbelgebruik. Voor werkgevers kan de administratie om sofi-nummers te controleren, vereenvoudigd worden. Het ministerie van Sociale Zaken heeft bovendien vorig jaar de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD, naar analogie van de fiscale FIOD) opgericht, die begonnen is met onderzoeken naar malafide praktijken met werk en uitkeringen. Deze onderzoeken kunnen fraude aan het licht brengen en bovendien aangeven waar evidente lacunes in de wetgeving zitten.

Volledig waterdichte systemen zijn alleen op papier te ontwerpen. Er zal altijd een zekere wrijving tussen praktijk en theorie zitten. Het is moeilijk denkbaar hoe niet onaanzienlijke groepen illegalen in Nederland het hoofd boven water houden zonder een mate van fraude. Een krachtige aanpak is wenselijk, maar de illusie van het perfecte systeem kan het beste achterwege gelaten worden.