De ene grafkist is de andere niet

Er zijn aardiger varianten te bedenken dan de traditionele eikenhouten grafkist, bedachten Ton en Rita Koopman, en ze zetten het bedrijf Tomba grafkisten op: in alle kleuren en met elke gewenste afbeelding leverbaar. ,,Een mooie kist helpt bij de verliesverwerking.''

Bij de open haard, met een glaasje wijn. Zo ontstond het idee voor Tomba grafkisten. Zes jaar geleden zaten Ton (42) en Rita (39) Koopman met hun accountant aan tafel. ,,Een gezellig avondje plannen maken'', zo herinnert Rita zich de bijeenkomst, want de accountant is tevens de buurman. Ton wilde na zijn opleiding voor de meubelindustrie een eigen bedrijf beginnen. Maar in welke sector van de markt? Timmerbedrijven genoeg. Ook in de interieurbouw vochten de concurrenten elkaar dood. En in de antiekrestauratie wemelde het van de hobbyende AOW'ers. ,,Waarom ga je geen grafkisten maken, die zijn toch ook van hout'', opperde de buurman bij vertrek.

Rita dacht `Móet dat nou?', maar Ton nam het grapje serieus. Na een serie verkennende gesprekken met uitvaartondernemers rook hij kansen. Onder de twintig bestaande fabrikanten van grafkisten zat volgens de rouwspecialisten namelijk niet één leverancier die ,,net iets meer'' te bieden had. ,,De jus ontbreekt'', vatte een uitvaartondernemer het gebrek aan diversiteit samen.

Wekenlang zat Ton Koopman in zijn slaapkamer aan zijn tekentafel grafkisten te ontwerpen. Voor het slapen gaan hing hij de schetsen aan de muur en als hij 's morgens wakker werd en het resultaat beviel hem niet, kon hij meteen weer aan de slag.

Het tekenwerk mondde uit in de eerste collectie van Tomba grafkisten. Een serie lijkkisten die door vorm, kleur, materiaal en detaillering duidelijk zou afwijken van wat doorgaans in aula's op de baar staat. Koopman wilde geen gefineerd spaanplaat, maar slechts massief grenen, eiken- en elzenhout. Niet de keus uit blank of donker gelakt, maar kisten in alle kleuren, van wit tot donkerrood. Geen kunststoffen kistbekleding, maar alleen natuurlijke materialen zoals katoen, linnen en zijde. En niet uitsluitend in effen uitvoering, maar ook geborduurd of handbedrukt met bijvoorbeeld bloemmotieven, zwanen of engelenhoofdjes.

Rita Koopman: ,,Hoe gaat dat in Nederland als een kist moet worden besteld? `Doe maar een gewone, moeder was zo eenvoudig', wordt dan snel tegen de uitvaartondernemer gezegd. En die bestelt vervolgens een kist van spaanplaat met zo'n gerimpelde bekleding van wit polyester. Dat vind ik niet gewoon, dat is goedkóóp.''

Ton Koopman: ,,Doodkisten zijn aardmeubelen. Dat ze na vijf dagen in de grond of in de oven verdwijnen, daar moet je niet bij stil staan.'' Een overledene heeft volgens de fabrikant recht op een zorgvuldig gemaakte kist, gemaakt van hout zonder noesten en met mooie handgrepen. Geen flodderkist waarvan de uitvaartondernemer vlak voor de dienst nog even een plint moet vasthameren. Of zo'n kist waarvan tijdens het dragen opeens een handgreep afbreekt. ,,Bij een stijlvolle uitvaart past een kist met een persoonlijk karakter, dat helpt het verlies te verwerken'', zegt Koopman. ,,Individualiteit en maatwerk staan bij ons voorop. Als een klant een blauwgebeitste kist wil met op de deksel een geschilderde zonnebloem, dan kan dat.''

Over de realisatie van hun ontwerpen dachten de Koopmannen lang na. Zelf een timmerfabriek opzetten leek hun een te riskant avontuur. Ze spraken een Duitse ondernemer die in het voormalige Oostblok een grafkistenfabriek had gekocht. Met hulp van de Kamer van Koophandel ging Ton Koopman daarna in het oosten op zoek naar een producent. Hij bezocht zeker twintig buitenlandse timmerfabrieken voor hij een geschikt adres vond waar ze zijn ontwerpen konden uitvoeren.

Met een vrachtwagen zijn sindsdien duizenden Poolse halffabrikaten naar Nederland gekomen. Ongelakte, onafgewerkte kisten die in de werkplaats van Tomba in Gendringen, in de Achterhoek, op bestelling worden klaargemaakt. Binnen een etmaal kan Tomba alle kisten uit de fraaie folder leveren. Het bedrijf is vierentwintig uur per dag bereikbaar en heeft op afroep altijd een timmerman en een chauffeur beschikbaar.

In het magazijn staan continu zo'n vierhonderd ruwe kisten en zo'n zestig gespoten kisten op voorraad. Het afwerken van een kist – schuren, stoppen, spuiten, drogen en voorzien van handgrepen en kistbekleding – kost zo'n drie uur. Als een klant op het deksel een schildering wil van het stadhuis van Gouda, zoals laatst gebeurde, kan dat eveneens binnen een etmaal.

Verpakt in plastic folie en voorzien van een kaartje met de naam van de toekomstige bewoner verlaat de lege kist in een witte transportbus het bedrijf. Daarna zien de Koopmannen hun producten nooit meer terug. Of het moet zijn op een foto in een roddelblad. Bovenop een kast in haar kantoor bewaart Rita Koopman een kartonnen doos met een paar oude exemplaren van Story en Privé met begrafenisreportages van bekende Nederlanders. Diverse vips maakten hun laatste gang in een kist van Tomba. Een vleiende gedachte, maar als grafkistenfabrikant kan je daar niet mee pronken. In de begrafeniswereld moet je kunnen zwijgen als het graf, zegt Ton Koopman.

Ook in andere opzichten zijn de ondernemers discreet. Om de concurrentie niet wijzer te maken, willen Ton en Rita Koopman niet vertellen waar ze hun geborduurde kistbekleding en andere exclusieve materialen bestellen. Ook over de verkoopprijzen van de kisten houden ze hun mond. ,,Dat is een afspraak met uitvaartondernemers. Die mogen aan particulieren namelijk doorberekenen wat ze willen'', zegt Ton Koopman.

De massief houten kisten van Tomba zijn een stuk duurder dan standaardkisten van spaanplaat. Maatwerk heeft zijn prijs. Maar op de Nederlandse markt zijn volgens Ton Koopman aanzienlijk duurdere grafkisten te koop. Neem de kist van Pim Fortuyn, zegt de ondernemer. Een pompeuze metalen bak die met een soort witte autolak was afgewerkt, die zeker het viervoudige kost van een Tomba-grafkist. ,,En in zo'n Amerikaanse kist mag je in Nederland niet eens permanent begraven worden. De wet schrijft voor dat een kist niet van kunststof of metaal mag zijn gemaakt.''

Al een paar jaar achtereen verdubbelt de jaaromzet van Tomba zich. De grafkisten uit de Achterhoek sluiten aan bij de trend om minder kil en rationeel met de dood om te gaan. Moderne uitvaartondernemers bieden meer dan een stijve plechtigheid met een riedeltje Albinoni en een kopje koffie en een plakje cake na. Wie ballonnen of duiven bij het graf wil, live-muziek of een lasershow in de aula en vuurpijlen om de as van de overledene weg te schieten, kan het krijgen ook. Sterfstylisten en uitvaartbegeleiders geven tegenwoordig alle ruimte voor de wensen en de eigen inbreng van nabestaanden.

Dit jaar verwacht Tomba tussen de 2.500 en 3.000 kisten te verkopen. In het voorjaar wat meer witte kisten en in het najaar wat meer donkere. ,,Als het koud wordt, kiezen mensen toch eerder voor dik eikenhout.'' Een paar jaar geleden moest het bedrijf verhuizen naar een groter bedrijfspand. Koopman sluit niet uit dat hij over een tijdje nogmaals moet verkassen. Met 140.000 Nederlandse sterfgevallen per jaar en een beginnende export naar Duitsland is er nog ruimte genoeg voor groei. Maar liever niet te snel. ,,Stapje voor stapje, dat is het beste. We zijn nu klein en flexibel. Als het moet, trek ik mijn pak uit en help ik zelf mee in de werkplaats. Ik kan wel iedere uitvaartondernemer onze brochure geven, maar als je in onze branche niet op tijd kunt leveren, lig je er onmiddellijk uit.''

Binnenkort wil Tomba het assortiment uitbreiden. Een draagbaar moet tegemoetkomen aan het verlangen om zonder kist te worden begraven of gecremeerd. Ook denkt Ton Koopman al een tijdje na over een elegante kinderkist. De bestaande kisten lijken te veel op verkleinde uitvoeringen van grote kisten. Koopman broedt op een kistje met ,,zachtere vormen'' dat vriendelijker oogt.

Met liefde praten de ondernemers over hun branche. Over de nieuwe handgrepen die zij net hebben ontworpen. Over de zwaluwstaartverbindingen in hun kisten. En over de laatste-groetkaarten die zij als enige grafkistenfabrikant aanbieden en die gehangen kunnen worden aan de rozen op een van hun bekledingstoffen. ,,De uitvaartwereld is vol positief ingestelde mensen'', zegt Rita Koopman. ,,Anders hou je het niet vol om de hele dag met de dood bezig te zijn.''

Alleen het eerste halfjaar had ze het soms moeilijk. Ze herinnert zich nog hoe ze op een zaterdagmorgen vier jaar geleden bij een familie een kist moest afleveren voor een jong meisje dat verdronken was. ,,Het hele weekeinde was ik van slag. Ik heb zelf kinderen, het lukte me niet om die ervaring van me af te zetten. Toen heb ik me weleens afgevraagd of we hier mee moesten doorgaan. Tegenwoordig gaat het beter. Ik kan niet het leed van de hele wereld met me meedragen. En ik besef dat wij met onze producten aan een waardige uitvaart bijdragen. Onze kisten helpen nabestaanden om het verlies te verwerken. Dat blijkt ook uit de bedankbrieven die we krijgen toegestuurd. Dat is toch mooi?''

Dit is het derde van een serie portretten van bedrijven die een gat in de markt ontdekten. De eerdere afleveringen verschenen op 11 en 18 juli en zijn te lezen op www.nrc.nl