Verminkt door kogels en bajonetten

In Moskou hangen zestig schilderijen uit het verwoeste museum van de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. Ze hebben de oorlog ternauwernood overleefd en worden nu gerestaureerd.

Het gezicht is weggeschoten, één oog staart vanuit de gemangelde lijst verbaasd de zaal in. Van emir Shamil, de legendarische Tsjetsjeense vechtersbaas die op het doek De val van Gunib Aul na een kwart eeuw strijd zijn geweer aan de voeten van de Russische veroveraar neerlegt, is alleen de baard nog zichtbaar. Vorst Aleksandr Nevski gaat half schuil achter een wirwar aan krassen.

De oorlog heeft zijn sporen nagelaten op de schilderijen die begin 1995 uit de ruïne van het Pjotr Zacharov museum in Grozny werden gered. Tsjetsjeense rebellen hadden een mitrailleurpost op het dak van het museum geplaatst om de Russische opmars naar het presidentieel paleis te stuiten. Het gebouw werd volledig verwoest.

Onlangs opende het Tretjakov-museum in Moskou met veel fanfare de expositie Wederopstanding van het Grozny-museum. De culturele elite paradeerde hoofdschuddend langs de restanten van de collectie, deels met zorg gerestaureerd, deels reddeloos verminkt. Na de val van Grozny gingen in maart 1995 Russische reddingswerkers op zoek in het puin van het museum. Vierhonderd doeken vonden ze, zestig zwaar beschadigde exemplaren werden naar Moskou gevlogen. Daar stonden ze in de kelder tot er in 1999, aan de vooravond van de tweede Tsjetsjeense oorlog, plots geld was voor de restauratie. ,,Drie jaar geleden zag ik de doeken en mijn hart bloedde'', zegt Aleksandr Rodionov, directeur van het Tretjakov. ,,Ze waren zwak en hulpeloos als mensen. Verminkt door scherven en kogels, soms met uitgestoken ogen.''

Want laat het duidelijk zijn: niet alleen Russische bommen verwoestten het museum van Grozny. Het waren ook de `bandieten' en `terroristen' die het gebouw als bunker inrichtten, die de collectie plunderden of uit balorigheid met bajonetten bewerkten. Van de doeken die in Grozny achterbleven ontbreekt elk spoor. Na de Russische terugtocht in 1996 vielen ze in Tsjetsjeense handen, bij de tweede invasie van 1999 verdwenen ze. Twee doeken – portretten van graaf en gravin Zoebov – doken vorig jaar op bij Sotheby's. Het pronkstuk De val van Gunib Aul van Roubaud werd onderschept bij een poging het Rusland uit te smokkelen. Naar verluidt was het doek van drie bij anderhalve meter opgevouwen tot A-4 formaat en in een tapijt gerold. Zwaar beschadigd vormt dat nu het hart van de expositie in Moskou.

Die expositie heeft plaats terwijl Tsjetsjenië na drie jaar strijd in een schemerzone tussen oorlog en vrede bungelt. Sporadische aanslagen worden beantwoord met zuiveringen onder de burgerbevolking. President Poetin heeft zijn rauwe anti-Tsjetsjeense retoriek inmiddels afgezwakt: hij spreekt nu in termen van `tragedie' en `wederzijds onbegrip'.

Wederopstanding van het Grozny-museum ademt een heel Russische visie op die tragedie. Dat kan agressie wekken, beseft directeur Rodionov. Hij stelde de expositie na 11 september een half jaar uit wegens angst voor aanslagen. Een gewapende politieman met portofoon en kogelvrij vest patrouilleert nu door de expositiezalen. Rodionov: ,,Deze expositie is een statement. Op 11 september heeft ook het westen geleerd hoe fragiel cultuur is. Als we ons niet tegen het barbarisme verenigen, gaan we ten onder.''

De Tsjetsjeense intellectueel Letsja Iljasov ziet de expositie eerder als onderdeel van de ,,informatieoorlog tegen het Tsjetsjeense volk''. Het museum van Grozny, zo zegt hij, werd in de jaren twintig opgericht en nadien royaal van kunst uit de kelders van de Hermitage en het Tretjakov-museum voorzien. ,,Dat paste in de politiek om de Sovjet-Unie in quasi-onafhankelijke republieken op te delen. Die moesten niet alleen hun eigen president hebben, maar ook hun universiteit, museum en volksdansgroep.''

Deze expositie wekt de indruk dat de enige Tsjetsjeense cultuur geïmporteerde cultuur is, aldus Iljasov. Wat was de collectie van het Pjotr Zacharov museum? Vlaamse, Hollandse en Franse meesters, Russische romantici die Kaukasische berglandschappen en nobele wilden schilderden, portretten van generaals en ambtenaren, doeken als De val van Gunib Aul, die de onderwerping van de Tsjetsjenen door het leger van de tsaar vastlegden. En dan nog wat werken van geassimileerde Tsjetsjenen, zoals de naamgever van het museum, Pjotr Zacharov: een oorlogswees die in Sint Petersburg tot kunstschilder werd opgeleid. De boodschap van deze expositie: het goedhartige Rusland probeerde de Tsjetsjeense barbaren door kunst te verheffen. En die vernielden als dank de schilderijen of ruilden ze voor wapens.

Wat Rusland er niet van weerhoudt het beschavingsoffensief voort te zetten. Rodionov werft nu fondsen voor een nieuw museum in Grozny, waar de gerestaureerde doeken een ereplaats zullen krijgen. Het gebouw moet zo'n 12 miljoen dollar kosten. Rodionov: ,,Iemand vertelde me dat Grozny nu bakkerijen nodig heeft, geen musea. Maar het hart en de geest moeten ook gevoed worden. Misschien hebben juist bandieten kunst nodig.'' Of zijn Tretjakov opnieuw schilderijen aan Grozny zal schenken? Rodionov: ,,Met alle plezier.''

Een waardeloos idee, vinden de meeste bezoekers van de expositie blijkens het gastenboek. ,,Niet terugsturen deze schilderijen! Alles zullen zij verpatsen om het geld aan drugs en terrorisme te besteden'', waarschuwt V.S. Sjoetov. Andere reacties: ,,Deze kunstwerken zijn voor wilden een onnodige weelde'', of: ,,Beesten hebben geen kunst nodig!'' Ene V. Petroechin is nog het meest gematigd: ,,Hopelijk kijken de Tsjetsjenen nu met andere ogen naar de barbaarsheid van hun stamgenoten en zullen hun harten ontdooien door de goedhartigheid van de Russische restaurateurs''. Al met al draagt deze expositie weinig bij tot de verbroedering der volkeren. ,,Hoe langer ik hier rondloop, hoe kwader ik word'', zegt een suppoost. ,,Tsjetsjenen verdienen geen kunst, maar de kogel. We moesten ze als honden afmaken.''

De expositie is tot 18 augustus te zien in de Oude Tretjakov-galerij aan de Lavroesjinski Pereoelok Tretjakovskaja 10/12. Open di t/m zo van 10 tot 7u.