De held van Mien met de bloemetjesjurk

Een van Mat Herbens voormalige collega's knijpt zich dezer dagen wel eens in zijn arm: is die onopvallende man de leider van de Lijst Pim Fortuyn? Volgens anderen is dat juist zijn kracht. ,,Hij is de gewone man die de top bereikt heeft en daar rustig onder blijft. Daar heeft Mien met de bloemetjesjurk grote bewondering voor.'

Voor de schooljeugd in Linschoten is het een attractie. Op weg naar huis rijden ze even langs het wachthuisje-op-poten tegenover nummer 25 in de Beide Vlooswijkenlaan. Even dollen met de politieman die hier de zaak in de gaten houdt.

De opvallende bewaking in de stille straat met rijtjeshuizen is bedoeld voor de bijna 49-jarige Mattieu Herben en zijn gezin. Meer dan twintig jaar werkte hij zonder op te vallen op het ministerie van Defensie in Den Haag, maar sinds de avond van 6 mei staat hij elke dag in de schijnwerpers. Hij is een bekende, maar ook bedreigde Nederlander. Het heeft iets van een alternatieve midlifecrisis. Innerlijk is hij volkomen rustig, zegt Herben. ,,Het is allemaal voorbestemd, lang geleden al voor je uitgestippeld. Het heeft dus geen zin je ertegen te verzetten.'

In Linschoten, het Ot-en-Sien-dorp langs de A12 met vierduizend inwoners, hadden ze zo'n spectaculaire act van `onze Mat' echter nooit verwacht. Toen Pim Fortuyn doodgeschoten was, nam zijn woordvoerder Herben vrijwel direct de fakkel over. En daarna ging hij zonder aarzeling onderhandelen met CDA en VVD, terwijl hem elke ervaring ontbrak. Het moest zo gaan, in toeval gelooft Herben niet. ,,Pims moeder heette Jacoba en dat is ook de naam van mijn vrouw.'

,,Een aimabel mens, altijd in voor een praatje terwijl hij de hond uitlaat', zegt fotograaf Jan de Kruif over de LPF-voorman. Hij kijkt uit over de boomgaard tegenover zijn zaak. ,,Mat past helemaal in het profiel van dit dorp. Hij behoort tot de categorie mensen die snel deel worden van een gemeenschap', zegt De Kruif. En ja, dat óók, zegt hij op de vraag of Herben snel de kleur van zijn omgeving aanneemt.

Nu staat hij elke dag op de voorgrond, zijn naam prijkt in alle kranten, maar mensen die jarenlang met hem samenwerkten is `eigenlijk niks bijzonders' bijgebleven van de LPF-voorman. Een doorsnee-ambtenaar, maar zeker niet bang om zijn mening te geven. De lezersrubrieken van Trouw en Algemeen Dagblad kennen zijn naam van de vele ingezonden stukken over uiteenlopende kwesties als natuurbeheer, homeopathie, luchtvaart en religie. Op zijn dagelijkse wandelingetje praat Herben inderdaad graag over ,,de dingen des levens', maar even gemakkelijk over het reilen en zeilen van zijn dorp. ,,Hij is verknocht aan het dorp', zegt De Kruif.

Hoe lang nog? De fractieleider van de Lijst Pim Fortuyn (LPF) lijkt helemaal op zijn gemak in de tijdelijke werkkamer aan het Haagse Binnenhof, recht tegenover de kamer van de teruggetreden VVD-leider Dijkstal. Op de gang wachten twee persoonlijke `beveiligers'. Het colbert hangt aan de kapstok. Vóór hem op het bureau ligt de krant. Herben verdiept zich onmiddellijk in een grote BMW-advertentie: ,,Het is niet mijn merk, maar zo'n gepantserd model ziet er toch goed uit.'

De onverwachte opvolger van Fortuyn werd in 1953 geboren in Den Haag in een ,,eenvoudig katholiek arbeidersgezin', zoals hij zegt. Zijn vader kwam oorspronkelijk uit Maastricht, zijn moeder uit Polen. Dat laatste zou in zijn leven enkele malen voor problemen zorgen. Herben had vier broers en een zus. Hij ging naar het Lodewijk Makeblijde-college in Rijswijk, met een zesjarige HBS. ,,Een verlicht katholiek bolwerk' waar Herben optrok met de zoon van de katholieke minister van Onderwijs Veringa, waar hij ook `de grote' KVP-voorman Norbert Schmelzer leerde kennen, die hij na een feest interviewde voor de schoolkrant. Een trotse glimlach verschijnt op zijn gezicht.

Na zijn HBS wilde Herben luchtmachtofficier worden, maar dat bleek niet mogelijk. ,,Ik zou officier-verkeersleider worden bij de luchtmacht, in principe was alles al voor elkaar. Ik had hele goede cijfers, maar één dag voor ik moest opkomen, deelde een officier mij mee dat die baan tot de vertrouwensfuncties behoorde. Ik kwam niet in aanmerking, omdat ik familie had achter het IJzeren Gordijn. Een oom en tante, familie van mijn Poolse moeder.' Mat Herben was zwaar teleurgesteld en had er geen zin meer in. ,,Ik heb me toen direct beroepen op broederdienst, aangezien twee van mijn broers hun dienstplicht al hadden vervuld.' De vrijstelling werd hem verleend.

In die tijd wist hij niet goed wat te doen; het werd een baan bij een verzekeringsmaatschappij: ,,Daar moest ik buitenlandse schades afwikkelen, Nederlanders die op vakantie een ongeluk hadden gehad.' Na enkele jaren vond hij het wel genoeg, want ,,eigenlijk was ik er geestelijk niet rijp voor, het was te zwaar en te emotioneel voor iemand van amper twintig'. In de achterliggende jaren had Herben zijn vrije tijd besteed aan het vliegtuigspotten, maar ook oefeningen met militaire vliegtuigen bijgewoond en er als freelance verslaggever over geschreven. ,,Het was dan ook niet zo gek dat iemand mij vroeg of ik bij het luchtvaartblad De Vliegende Hollander wilde werken, ze hadden een vacature.' Familie in het Oostblok bleek eind jaren zeventig niet langer een bezwaar. Zo belandde Herben bij Defensie, waar hij later algemeen hoofdredacteur van de verschillende periodieken werd. De Defensiekrant is daarvan wel de meest bekende. Het schrijven liet hij meestal over aan anderen, Herben was de grote organisator.

De internationale luchtvaartshows op Le Bourget en Farnborough deed hij echter zelf. Dan las zijn toenmalige baas Bert Kreemers weer een verslag van de ,,meest fantastische vorderingen van de Russische luchtmacht'. Kreemers heeft zich dezer dagen ,,af en toe in de armen geknepen' of het wel echt was wat hij zijn vroegere collega allemaal ziet doen. Andere oud-collega's verwachten ,,dat Mat over een tijdje met mach-2 vanaf zijn wolk naar beneden komt suizen'. Ze zeggen over hem: ,,Mat is van de praatvereniging, niet te stuiten.' Herben sprak zich uit over het beleid, gevraagd en ongevraagd. ,,Dan moest je wel eens zeggen: 't is goed Mat, maar jij gaat er niet over. Nu even ophouden, wegwezen.' Hij leek het naar zijn zin te hebben op het ministerie. ,,Hij was geliefd bij zijn mensen', herinnert Kreemers zich. Herben kwam voor ze op: ,,Hij bevocht zijn territoir met opgeheven hoofd.' Kreemers noemt een karaktertrek die meer mensen bij Herben hebben waargenomen: ,,Hij is wars van autoriteit, niet onder de indruk van rang of stand.' Herben is lid van de Defensie Schietvereniging, maar dat stelt naar eigen zeggen niks voor: ,,Twee keer per jaar even oefenen om je vaardigheid op peil te houden.'

Het jaar 1983, net dertig was hij toen, werd een rampjaar voor Mat Herben. Op de terugweg uit Polen werd de auto met daarin zijn ouders, broer en schoonzus met hun kind geramd. ,,Mijn vader, moeder en neefje werden daarbij gedood. Ik ben een week in het ziekenhuis van Maagdenburg geweest en keerde daarna met mijn broer en schoonzus en drie doodkisten terug naar Nederland'. Het verdriet over dat verlies duurde lang, maar Herben zegt er niet meer over dan: ,,Ik heb een harde leerschool gehad'. Enige jaren later verloor hij twee broers. Filosofische werken, klassieke muziek hielpen hem er doorheen. Veel genoegen beleefde hij aan de boeken van de theoloog Harry Kuitert: ,,Van hem is de wijsheid: alles is politiek, maar politiek is niet alles. Dat sprak me zeer aan.' En Herben leerde ,,dat er waarheid schuilt in het gezegde: doe wel en zie niet om'.

Na meer dan tien jaar is Mat Herben eind jaren tachtig uitgekeken bij Defensie. ,,De Koude Oorlog was over, het leek een minder spannende tijd te worden.' Hij ziet wel iets in de beweging van Piet Derksen, de schatrijke eigenaar van Centerparcs. Na een ernstige ziekte richtte deze de `Levend Water Beheer bv' op en de stichting `Getuigenis van Gods Liefde'. De zakenman geloofde dat vier engelen hem hadden gered uit een autowrak. Hij wilde orde op zaken stellen in Nederland. Zijn beweging werd ook in verband gebracht met Opus Dei, de besloten conservatief-katholieke beweging. Derksen richtte verschillende media op, zoals het gezinsblad Manna en daar werd Herben hoofdredacteur.

Ook in die functie schreef hij zelf niet veel, deed eens verslag van een reis naar Malta, interviewde Prins Bernhard en Ruud Lubbers ('Mensen zijn samen onderweg'), hielp Yvonne van Gennip bij het schrijven van haar column. Met Herben bezocht ze de paus in Rome. ,,Ik vond het wel een spannende combinatie, Derksen en Herben. De blije katholiek Herben begaf zich in het strakke deel van het roomse leven', zegt de voormalige schaatskampioene. Over de reizen met Herben weet Van Gennip te melden dat ,,Mat energiek en vrolijk was, ja ook leergierig'. Zoals men van hem gewend is, geen fratsen. ,,Hij gaat niet op de versiertoer of zo', aldus Van Gennip. Het woord straight is op hem van toepassing, vindt ze.

Een enkele keer waagt Herben zich in het katholieke blad aan een uitleg van wonderen of beschouwt hij de voorspellingen van Nostradamus. Waarom hij naar Manna overstapte? ,,Ik geloofde in een familieblad en Derksen was veel minder conservatief dan iedereen dacht. Hij zei: ik zie liever een mooie vrouw in badpak dan een prelaat in vol ornaat.' Maar Herben leverde zonder moeite ook de vier of acht pagina's geestelijk leven die Derksen per se in het blad wilde. ,,Wat me aantrekt in de katholieke kerk is het wereldwijd actief zijn, niet sektarisch. In de hele wereld probeert ze elementaire normen en waarden over te brengen.' Maar kerkgangers zijn Herben en zijn vrouw niet. ,,Ze behoren tot onze parochie, maar gaan er niet naar de kerk', zegt de secretaresse van de Jan de Doper-parochie in Montfoort-Linschoten.

Begin jaren negentig is Herben weer terug op Defensie: ,,Manna werd een blad voor vijftigplussers en op het ministerie wilden ze me graag weer terug.'

In die periode meldt hij zich aan bij de Vrijmetselarij, afdeling Grootoosten der Nederlanden, om precies te zijn bij de loge Via Lucis (weg van het licht) een van de vele – in Den Haag. ,,Ik heb altijd de aantrekkingskracht gevoeld van de onderstroom. Vrijmetselarij was in vroegere eeuwen zo'n onderstroom tegen het absolutisme, maar het is ook de eerste beweging die echt democratisch functioneerde. Niet de prins of de baron wordt voorzitter, maar de beste van het gezelschap.' En zo wordt Herben zelf in 1993 voorzitter van de kleine loge. Anders dan zijn broeders die gemiddeld slechts een jaar aanblijven vervult Herben de functie vier jaar. ,,Maar', zegt Rob de Lang, broeder in de loge, ,,Herben is geen streber.' Hij en zijn vrouw trokken met Mat en zijn vrouw op tijdens enkele buitenlandse reizen: ,,Mat praat graag, maar toch dringt hij zich niet op.' Van Gennip vindt dat hij ,,een goed gevoel van eigenwaarde heeft en dat ook bij anderen naar boven kan halen'. Zij heeft aan het contact met hem een prettig gevoel overgehouden. De Lang herinnert zich de gesprekken in `de zevende graad' waarmee de vrijmetselaars bedoelen dat ze gezellig samen een borrel drinken. Herben houdt het dan bij `een jonge klare'. De Lang noemt de LPF-aanvoerder ,,een scherp denkende erudiet' en was niet zo verbaasd dat Herben doorging met de LPF. ,,Dat is consequent gedrag, zo ken ik Mat.'

Herbens `bouwstuk' voor de orde kreeg de titel `Waardigheid van de mens' en daarin stelt hij het zoeken naar de waarheid en de vrijheid van denken aan de orde. Herben maakt ook het gedenkboek voor de loge, inclusief enkele foto's van hemzelf in vol ornaat.

In het dorp maakte hij zich met zijn vrouw de afgelopen jaren sterk voor het behoud van een `hoogstam-boomgaard' en het Uilenbosje. De werkgroep Leefbaar Linschoten was geboren, maar de `echte' politici namen hen niet serieus. Herben wilde voorkomen dat het fraaie plekje zou verdwijnen voor nieuwbouw: ,,Als de plannen doorgaan, kun je straks niet meer met de wandelwagen door het groen lopen.' Ze kregen hun zin, maar Herben stemde ,,voor het eerst' niet bij de gemeenteraadsverkiezingen.

In januari van dit jaar sloot Herben zich aan bij Leefbaar Nederland en was verbaasd dat men niet onmiddellijk zijn advies vroeg over defensiezaken. Hij kwam zelfs op een onverkiesbare plaats. Toen Pim Fortuyn door de partijleiding werd weggestuurd omdat hij zich niet hield aan het partijprogramma, ging Mat ook. Hij meldde zich echter niet onmiddellijk bij de Lijst Fortuyn: ,,Een gemeenschappelijke vriend duwde me in die richting.' Die vriend is Chris Thunnessen, eigenaar van Metterwoon Vastgoed en sponsor van Fortuyn. ,,Hij heeft met mijn broer op de mulo gezeten en kent ons al jaren. Hij zei dat ik mijn cv op moest sturen en dat heb ik gedaan.' Thunnessen geeft geen commentaar.

Herben voelde zich ook aangetrokken tot ,,het Fortuynisme' waar hij nu bijna dag en nacht mee bezig is, en dat hij net als de vrijmetselarij een `onderstroom' noemt. ,,Niet denken langs ideologische scheidslijnen, er bestaan geen linkse of rechtse oplossingen, alleen maar goede of slechte.' Dat is, benadrukt hij, ,,het gedachtegoed van Pim'. Een zin waarmee bijna elk gesprek begint en eindigt. In zijn fractie begint overigens voorzichtig protest te klinken tegen deze devotie. ,,Het is een beetje zweverig, alsof we een religieuze beweging zijn of zo. Dat gedachtegoed, daar moeten we maar snel mee ophouden', vertolkt LPF'er Schonewille de gevoelens van zijn partijgenoten.

Wat is de kracht van Mat? Kay van der Linden, campagneleider van Leefbaar Nederland, hoeft niet na te denken: ,,Hij is de gewone man die de top bereikt heeft en daar rustig onder blijft. Daar heeft Mien met de bloemetjesjurk grote bewondering voor.' Van der Linden waarschuwt ook: ,,De LPF beleeft een soort honeymoon, ze kan niks fout doen, maar de echte test komt nog.'