Wereldkunst op Documenta 11

Ruim honderd kunstenaars doen mee aan de elfde Documenta in Kassel. Globalisering en post-kolonialisme zijn dit jaar de thema's.

Vanaf het dak van warenhuis Leffers, in het centrum van de Duitse stad Kassel, kijken drie keramische figuren neer op het winkelende publiek. Ze staan er al sinds de Documenta van 1992, deze immigranten met hun koffers en dozen. De Duitse kunstenaar Thomas Schütte maakte de beeldengroep Die Fremden als reactie op de vluchtelingenstroom uit het Oostblok. Maar het werk sluit ook naadloos aan bij de thematiek van de elfde Documenta, die vanavond geopend wordt. Daarin staan onderwerpen als migratie, globalisering en post-kolonialisme centraal.

Documenta 11 onderscheidt zich in vele opzichten van voorgaande edities. Voor het eerst sinds het ontstaan van de vijf-jaarlijkse tentoonstellingscyclus in 1955 heeft een zwarte man, de Nigeriaan Okwui Enwezor (1963), de leiding.

Anders dan zijn voorgangers selecteerde Enwezor niet uitsluitend West-Europese en Amerikaanse kunstenaars, maar maakte hij een tentoonstelling die werkelijk wereldomvattend is. Daarnaast verruimde hij de duur van het evenement van honderd naar 549 dagen. Als theoretische aanloop naar Documenta 11 werden al vanaf maart 2001 in steden over de hele wereld symposia en workshops over politieke onderwerpen gehouden, door Enwezor `platforms' genoemd. Met als resultaat dat het vijfde platform, de tentoonstelling zelf, de meest politieke Documenta tot nu toe is.

,,Mijn ambities waren groter dan het maken van een tentoonstelling alleen'', zei Enwezor gisteren op een afgeladen persconferentie. ,,We leven in een instabiele tijd. Het wordt tijd dat we de scheuren helen die door het imperialisme zijn ontstaan. Kunst kan een belangrijke rol spelen bij het oplossen van ethische vraagstukken.''

Het soort kunst dat Enwezor voorstaat gaat niet over esthetiek, maar over ideeën. De Documenta-directeur noemt de kunstenaars die hij uitnodigde ,,producenten van kennis''. Enwezor: ,,Zij reflecteren niet alleen op de wereld om hen heen, maar dragen ook nieuwe denkrichtingen aan.''

Zware kost dus, zo blijkt in het Fridericianum, het gebouw dat traditioneel het centrum van de Documenta vormt. Hier zijn veel kunstwerken te zien vooral video's en foto's – die verslag doen van gruwelijke gebeurtenissen uit de recente geschiedenis. De film Itsembatsemba (1996) van de uit Israël afkomstige kunstenaar Eyal Sivan toont beelden uit Rwanda, waar overlevenden van de genocide hun familieleden uit massagraven halen om hen opnieuw te begraven. Ondertussen hoor je op de achtergrond een verslaggever van het regionale radiostation RTLM die zijn luisteraars aanspoort om tutsi's af te slachten. De Duitse kunstenaar Isa Genzken knipte eenvoudigweg foto's uit het politieke weekblad Der Spiegel en hing die in een nette rij aan de muur. Op ooghoogte trekt de waanzin van de wereld aan je voorbij: koeien op een brandstapel, een demonstrerende neo-nazi, een neushoorn die ten prooi valt aan stropers.

Veel subtieler is de prachtige film Out of Blue van Zarina Bhimji (2002). Geboren in Uganda als dochter van Indiase immigranten en sinds haar elfde woonachtig in Engeland, ging Bhimji voor haar film terug naar de plek waar ze opgroeide. Daar trof ze enkel kapotgeschoten huizen, verlaten gevangenissen en vervallen begraafplaatsen aan. Out of Blue is een film zonder tekst, zonder hoofdrolspelers en zonder actie. Toch blijf je ademloos kijken naar de trage beelden van kale muren, achtergelaten schoenen en spinnenwebben. Het zijn de geluiden – geweerschoten, schreeuwende mensen – die je doen beseffen welke gewelddadigheden er hebben plaatsgevonden.

Of we Zarina Bhimji nu als een Aziatische, een Afrikaanse of een Europese kunstenaar moeten beschouwen, doet niet ter zake. Als er een ding duidelijk wordt op deze Documenta, dan is het wel dat het onderscheid tussen westen en niet-westen nauwelijks nog gemaakt kan worden. Van de ruim honderd deelnemende kunstenaars hebben de meesten hun geboorteland verlaten. Documenta 11 toont een van de gevolgen van de diaspora: het ontstaan van een wereldkunst die in alle continenten gemaakt en begrepen wordt.

Documenta 11. T/m 15 september op diverse locaties in Kassel, Duitsland. Dagelijks geopend van 10-20u. Informatie: www.documenta.de