Eindelijk een mens

`Turandot' begint aan een tweede leven met een nieuwe slotscène. Componist Berio: `Puccini's probleem was dat hij een commercieel man was'. Dirigent Chailly: `Er leven twee componisten in deze finale'

Als men componist Luciano Berio, dirigent Riccardo Chailly en regisseur Nikolaus Lehnhoff spreekt over het nieuwe slot van Puccini's opera Turandot, dan lijkt het net de tv-spot van de koffiebranders Kanis en Gunnink over de uitvinding van het kloppertje voor de opgeklopte melk. `Ja, het is jóuw idee, maar ík heb het bedacht.'

Riccardo Chailly: ,,Ik was helemaal vergeten dat ik ooit eens tijdens een diner had verzonnen dat Luciano Berio een nieuw slot voor Turandot moest componeren naar Puccini's nagelaten schetsen. Berio heeft in 1989 Rendering gecomponeerd voor het Concertgebouworkest, uitgaande van een onvoltooide symfonie van Schubert. Puccini liet Turandot bij zijn dood in 1924 onvoltooid achter. De slotscène die Franco Alfano componeerde eindigt met plotselinge bombast, heel ongeloofwaardig, in strijd met de bedoelingen van Puccini. Hij had een zacht wegstervend slot voor ogen. Berio heeft spectaculair werk gedaan met zijn analyse van Puccini's schetsen. Maar hij wilde daarvan niet de slaaf zijn. Hij heeft zijn eigen eind gemaakt: een combinatie van de schetsen en zijn eigen visie. Er leven twee componisten in deze finale.''

Luciano Berio: ,,Het probleem van Turandot is het libretto: een Chinese sprookjesopera met platte karakters. Turandot is een ijzige prinses die haar minnaars laat ombrengen. Prins Calaf is slechts geobsedeerd door Turandot. Alleen de slavin Liù is met haar liefde voor Calaf een ècht mens die een ontwikkeling doormaakt. Ze offert zich op. Maar met haar zelfmoord was Puccini al vóór het slot zijn enige heldin kwijt. Hoe kon hij daarna nog een echte liefdesscène componeren? Ik heb Puccini's probleem opgelost door het sprookje intact te laten en de opera muzikaal te beëindigen in een vraagteken. Ik heb regisseur Nikolaus Lehnhoff verschillende ideeën aan de hand gedaan voor de enscenering, zonder mij met zijn werk te bemoeien.''

Vulgaire muziek

Nikolaus Lehnhoff: ,,Ik ben naar Berio gegaan om hem mijn ideeën voor de enscenering van het nieuwe slot te vertellen, nog voor hij een noot had geschreven. Voor mij is de dood van Liù een wagneriaanse `Liebestod'. Liù moet niet worden weggedragen bij de treurmars, ze blijft nu als dode, als offer, in de hele finale aanwezig. De liefdesscène met Turandot en Calaf speelt zich juist af rond Liù. In het begin van de muziek van het nieuwe slot heeft Berio Puccini's Liù-motieven geschreven, ook helemaal aan het eind. Ik ben natuurlijk blij dat hij mijn gedachten heeft overgenomen.''

Over één ding zijn Chailly, Berio en Lehnhoff het eens: 1 juni 2002 wordt met de Amsterdamse wereldpremière van de een kwartier durende nieuwe slotscène een keerpunt in de opvoeringshistorie van Turandot. Arturo Toscanini dirigeerde in 1926 in de Scala in Milaan de wereldpremière van Turandot. Hij liet alleen Puccini's muziek horen, zodat de opera eindigde met de zelfmoord van Liù. Toscanini draaide zich om en zei tegen het publiek: ,,Hier eindigt de opera die de maestro onvoltooid heeft achtergelaten, toen hij dit punt had bereikt, is de maestro overleden.''

In overleg met Toscanini had Franco Alfano toen al een slotscène gecomponeerd, die op aanwijzing van Toscanini weer werd ingekort. Maar Toscanini heeft die muziek nooit uitgevoerd, hij liet de voorstellingen van de gecompleteerde Turandot over aan dirigent Tulio Serafin. Chailly en Lehnhoff verwerpen nu met grote overtuiging dat slot van Alfano. Maar het oordeel van Luciano Berio is het hardst: ,,Met alle respect voor Alfano, hij schreef hele vulgaire muziek. Dat kwam ook door Toscanini, een goede dirigent, maar ook erg primitief.''

Niettemin is Turandot een van Puccini's spectaculairste opera's. De symboliek is eenvoudig en aansprekend. De ijzig kille Turandot ontdooit aan het slot na een kus van Calaf: `mijn naam is liefde'. Hij is na vele voorgangers die werden onthoofd, de eerste die de oplossing weet voor de drie raadsels die Turandot haar kandidaatminnaars opgeeft. De massascènes in de opera zijn indrukwekkend. De opofferende zelfmoord van Liù, die de naam van Calaf niet wil verraden, wekt deernis op. En Turandot telt een aantal van Puccini's greatest hits, waaronder Nessun dorma! De aria met de exorbitant lange en hoge slotnoot is sinds Pavarotti's optreden in Rome in 1990 aan de vooravond van de WK-finale ook een favoriet van het wereldvoetbalpubliek.

Nikolaus Lehnhoff, die enkele jaren geleden samen met Riccardo Chailly in Amsterdam een opzienbarende voorstelling van Puccini's Tosca maakte, is na enkele weken repeteren in het Muziektheater enthousiast over de nieuwe Turandot. ,,De opera is kolossaal verbeterd. Je vraagt je af waarom zoiets niet veel eerder is gebeurd. Puccini, die altijd heel realistische opera's schreef, had in Turandot voor het eerst te maken met prototypen. En aan het eind van zijn leven was hij genaderd tot Wagner. Turandot is een stijlcollage: mythe, komedie, tragedie, sprookje en commedia dell'arte.

,,Bij dat slot, wanneer alles samenkomt in het uur van de waarheid, moest Puccini opgeven. Volgens mij niet door zijn ziekte, maar door onvermogen. De uitdaging was te groot. Hij schreef in zijn schetsen `Poi Tristano', `daarna zoals bij Tristan'. Wat Alfano maakte, is echt te weinig. Als de beroemde kus komt en de pauk alleen maar `boem, boem, boem' slaat, verwachten we wat anders. Wat speelt zich af in het innerlijk van Turandot en Calaf?''

Chailly: ,,Lehnhoff heeft heel goed begrepen dat de dood van Liù het keerpunt is. Zij offert zich op voor de liefde van Calaf en Turandot. Over het lijk van Liù heen raken de handen van Turandot en Calaf elkaar voor het eerst. Dat is erg roerend. Tijdens een drie minuten durend orkestraal tussenspel zie je dankzij Lehnhoff wat ze denken tijdens de omhelzing en de kus. De psychologische wending wordt zichtbaar en hoorbaar gemaakt. Turandot is volkomen geschokt en heeft tijd nodig om haar gedachten opnieuw te ordenen. Heel verstandig van Luciano Berio, om daarvoor tijd te maken.''

Giacomo Puccini leed aan kanker aan het strottenhoofd, Luciano Berio lijdt aan keelkanker, maar hij zegt daarvan nu goed te genezen. Op zijn Amsterdamse hotelkamer zit hij te componeren, hij oogt fragiel, maar spreekt met overtuigingskracht over zijn muziek voor Turandot. ,,Ik aarzel niet te zeggen dat het huidige slot nonsens was, stupide, dom. Ik heb lang geaarzeld of ik een nieuw slot moest maken, maar de studie van Puccini's schetsen gaf de doorslag. Dat was een reis in een andere dimensie! Ik beschouw Puccini als de eerste Europese Italiaanse componist. Hij ging naar Wagner luisteren in Bayreuth, Puccini werd bewonderd door Schönberg. Puccini's muziek in Turandot is verbazingwekkend subtiel, complex, harmonisch rijk, gedurfd en eigentijds. In de schetsen experimenteert Puccini met twaalftoonsmuziek. Puccini's probleem was dat hij een commercieel man was, hij wilde succes, net als een musical op Broadway, omdat zijn werk anders zou verdwijnen. Broadway is uiteindelijk ook beïnvloed door Puccini!

,,Ik heb lang nagedacht en de muziek in minder dan een maand geschreven. In het tussenspel zit allerlei muziek, zoals uit de Zevende symfonie van Mahler, uit de Gurrelieder van Schönberg. Ik heb natuurlijk gewerkt met materiaal van Puccini, uit de eerste twee actes en uit de schetsen. Maar de combinatie en het onderlinge verband is van mij. Het is mijn commentaar op Puccini.''

Bloed

Lehnhoff hoort ook nog een stukje uit Bergs Lulu en is gefascineerd door een onderstroom aan Wagners Tristan und Isolde in het tussenspel. ,,Ik heb daar elke maat nodig om te laten zien wat er gebeurt met Turandot. De vloer zakt onder haar weg, ze heeft geen identiteit meer. Het is net als met Brünnhilde, tijdens de ontwaakscène in Siegfried. Het verleden is weg, ze weet niet wie ze is. Turandot voelt voor het eerst bloed door haar aderen, en wil alleen zijn met dat nieuwe gevoel, omdat ze er nog niet mee overweg kan. Calaf speelt dan Russische roulette en trekt zijn laatste kaart, de doodskaart. En dan laat ik iets zien wat ik niet zal verraden, anders hoeft niemand te komen kijken.''

Voor Lehnhoff is de manier waarop het nieuwe slot tot stand is gekomen een extreme vorm van `regisseurstheater'. Via Berio heeft hij ingegrepen in de muziekgeschiedenis. ,,Toen ik mijn enscenering van het slot voor het eerst liet zien aan Chailly, was hij enthousiast. Hij zei: `Wat je in dit stuk hebt ontdekt, die geleidelijke vermenselijking van Turandot, daarvan heeft zelfs Berio geen vermoeden.' We hebben meteen Berio in Rome opgebeld om hem te vertellen dat het was gelukt.''

`Turandot' door de Nederlandse Opera en het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Riccardo Chailly is te zien van 1 t/m 30 juni in het Muziektheater Amsterdam (uitverkocht). Op 17 juni vanaf 20 uur is de opera gratis te zien op een videoscherm in het Oosterpark, Amsterdam. De NPS maakt een tv-opname die later wordt uitgezonden.