Cirkels vol herhaling

Alsof er een oud filmpje haperend uit de projector loopt, zo begint vanavond de vijfde aflevering van de zo bezienswaardige, maar in een ver hoekje weggestopte serie Beckett on film. Maar dan ontwaren we toch de hoofdpersonen uit Play: drie bijna versteende gestaltes op een lang vergeten dodenakker, een man en twee vrouwen. Hun hoofden, begroeid met mos, steken uit manshoge urnen en op de achtergrond staan nog veel meer van die figuren. Uit het massale gemurmel maken zich hun drie stemmen los. Te vermoeden valt dat ze het over een driehoeksverhouding hebben; elk vertelt een eigen verhaal, en geregeld lijken die verhalen in elkaar te grijpen.

We moesten maar niet proberen er al te veel achter te zoeken, suggereerde de recensent van het Algemeen Handelsblad toen de eenakter in 1964 voor het eerst in Nederland werd gespeeld door Liesbeth Struppert, Cocki Boonstra en Frans Vorstman van toneelgroep Studio. ,,Een grappig spel van licht en klank, waar snobs heel diepzinnig van kunnen doen'', schreef hij. ,,En dat is dan weer de vermakelijke dubbele bodem van die urnen.''

In de versie van filmregisseur Anthony Minghella, bekend van The English Patient, worden de drie personages gespeeld door Kristin Scott Thomas, Juliet Stephenson en Alan Rickman. Ze kunnen zich niet bewegen, ze kunnen alleen maar praten, en dat doen ze precies zoals Beckett het voorschreef: monotoon en in zo'n verbluffend hoog tempo dat de ondertitelaars voor grote problemen moeten hebben gestaan. Het is alsof deze figuren nog zo veel mogelijk willen zeggen voordat ze voorgoed zullen verstenen.

En wat ze zeggen, vormt één grote cirkelbeweging vol herhalingen. Niet alleen de wezenlijke overwegingen komen als mantra's uit die monden, maar ook de schijnbaar onbenullige bijzonderheden. Over de thee bijvoorbeeld, waarin het schijfje citroen deerlijk werd gemist, en over het favoriete theemerk (Lipton) van de man.

Beckett was een schrijver voor wie het ritme van de taal er minstens zo veel toe deed als de inhoud van de mededelingen. Het script van Play staat dan ook vol strenge voorschriften over haperingen en lichteffecten, die het werk een bezwerend effect moesten geven. Minghella wist die aanwijzingen mooi in film te vertalen. En de acteurs leggen een meesterproef af.

Beckett on film: Play, NPS/VPRO, Ned.3, 23.45-0.07u.