Sweelinck

,,Als mens en als musicus is Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) onlosmakelijk verbonden met Amsterdam. Hij woonde er hij van zijn vroege jeugd tot zijn dood, was vanaf circa 1577 werkzaam als stadsorganist in de Oude Kerk en gaf orgelles. Maar verder is er weinig bekend. Niemand weet waar hij zijn compositietechnieken leerde. Wél overgeleverd zijn getuigenissen van zijn spectaculaire improvisatiekunst achter het orgel. En feit is ook dat hij een uitmuntend leraar was, die veel invloedrijke leerlingen afleverde. Maar Sweelinck is vooral fascinerend doordat zijn leven en werk een kruispunt in de Nederlandse muziekgeschiedenis markeren. Achter hem ligt de renaissance, voor hem de vroege barok. In Sweelincks muziek kruizen die twee stijlen.''

Bernard Winsemius (1945) is stadsbeiaardier en organist van de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Deze week is hij als organist en klavecinist te beluisteren in een programma van kamerkoor Cappella Amsterdam met Cantiones Sacrae, Franse psalmen en orgelwerken van Sweelinck. Cappella Amsterdam, gespecialiseerd in eigentijdse en oude Nederlandse muziek, staat onder leiding van Daniel Reuss.

Reuss: ,,Cappella Amsterdam heeft sinds de oprichting in 1970 een bijzondere band met Sweelinck. Onder de eerste dirigent Jan Boeke was zijn muziek echt een constante op het repertoire, en nog steeds beschouwt het koor hem zo'n beetje als `huiscomponist'. En met reden! Sweelinck schreef prachtige, naar mijn smaak zeer Hollandse vocale muziek. Het is ons streven eens per jaar iets van hem te zingen. Deze week zijn dat zes motetten uit zijn laatste werk, de Cantiones Sacrae (1619) en enkele Franse psalmen. De selectie was lastig, maar uiteindelijk hebben schoonheid en afwisseling geprevaleerd.

Winsemius: ,,Sweelincks vocale muziek wordt doorgaans omschreven als origineel, maar traditioneel. Inderdaad was Sweelinck een echte ambachtsman, en klinken er in zijn Psalmen duidelijk Franse en Duitse invloeden door. Anderzijds is het ten allen tijde duidelijk Sweelincks muziek, met om elke hoek steeds nèt een andere wending dan je verwacht. Dat geldt ook voor zijn virtuoze, sterk ritmisch gedreven klaviermuziek. Er straalt een enorme pret en fantasie af van de manier waarop hij bekende technieken varieert, dingen uitprobeert. Die onvoorspelbaarheid en experimenteerpret kenmerken voor mij Sweelincks grootheid. Wat dat betreft is hij verwant aan Bach.

Reuss: ,,In de manier waarop Sweelinck omgaat met de tekst, zijn de Psalmen en de Cantiones Sacrae goed vergelijkbaar. Het verschil is dat de Psalmen op de melodieën uit het Geneefs Psalter zijn gebaseerd, terwijl de Cantiones Sacrae `vrij' zijn gecomponeerd. Maar het is en blijft muziek voor fijnproevers. Niet revolutionair, maar van een Hollandse degelijkheid. Sweelincks vocale composities zijn misschien wel een beetje vergelijkbaar met de Nederlandse aangeharkte tuintjes.

,,Expressiviteit wordt niet bereikt door dramatische contrasten in tempo of dynamiek, maar door minieme variaties en lieve kleine motiefjes binnen een bepaalde puls. Het is muziek die hoorbaar is geconcipieerd vanuit de vooronderstelling dat de luisteraar de bijbeltekst en/of de psalmmelodie kent, zodat elke variatie opvalt, en aan die context betekenis ontleent.

Winsemius: ,,Steeds merk je aan Sweelincks muziek dat hij kennis heeft genomen van een geweldige hoeveelheid muziektheorie en boeken. Zijn eruditie bewijst hoezeer Amsterdam een centrum van kennis was, mede door de boekdrukkunst die er floreerde. In die zin is Sweelinck inderdaad een echt Hollands componist. Alles proeven, het goede behouden en daarmee aan de slag gaan. Een koopmansgeest in de muziek!''

Cappella Amsterdam: 30/5 Vrijburg Amsterdam; 31/5 Pieterskerk Utrecht; 1/1 Nieuwe Kerk Haarlem; 2/6 Waalse Kerk Amsterdam. Inl.: (020) 6226979 of www.cappellaamsterdam.nl