Omstreden `reserve-Rambo's' in Oostenrijk

Een burgerwacht in het Oostenrijkse Graz blijkt geen onschuldig initiatief tegen toenemende misdaad, maar een partijmilitie van de populistische FPÖ.

Het zonlicht wordt gefilterd door de bladeren van populieren en acacia's. Een bronzen beeld van een heer met bakkebaarden kijkt mild neer op een vrijend paar. In mei oogt het stadspark in Graz vriendelijk.

Het duurt dan ook even voordat de boodschap doordringt op een pamfletje dat bezoekers krijgen aangereikt van vriendelijk glimlachende, maar opvallend krachtig ogende jongeren. Ze zijn hier ,,voor de veiligheid'', luidt de tekst. ,,Voor nog meer veiligheid'' zegt een van hen, een jonge vrouw met een paardestaart – want sommige mensen zouden kunnen denken dat het in dit park veilig genoeg is. ,,Dat wordt de hoogste tijd'', zegt een mevrouw met hoedje en hondje streng, terwijl ze geïnteresseerd het pamflet leest.

`Vereniging van burgers voor veiligheid' staat er op de mouw van de blauwe poloshirts die de jongeren dragen. Bij hun eerste optreden lopen ze met kleine videorecorders om opnamen te maken van drugshandelaren en andere verdachten die hier zouden moeten rondlopen. Ook andere misstanden willen ze aanpakken. ,,Ongedisciplineerde fietsers bijvoorbeeld'', zegt initiatiefnemer Alexander Lozinsek (36), en zwervers.

Het oogt als goedbedoelde, hooguit enigszins bekrompen burgerzin. Maar achter dit masker van onschuld gaat volgens critici een gevaar schuil. De burgerwacht is een partijmilitie van de rechts-populistische FPÖ. Alleen leden van die partij kunnen lid worden. Dat kan helaas niet anders, zegt Lozinsek, detective van beroep en plaatselijk politicus van de FPÖ. Hij vreest voor het ,,indringen van provocateurs''.

Het gaat bij de burgerwacht volgens Lozinsek niet om mensen van twijfelachtig allooi, als men dat soms mocht denken. ,,We zijn bezig met een groep van vijftien mensen die zorgvuldig worden getraind.'' De vereniging wordt geleid door kolonel Helge Endres (62), die ook voor de FPÖ in de gemeenteraad zit en tevens lid is van de SS-Kameradschaft, een vereniging van oud-SS-officieren.

De woede van de burgers over de onveiligheid is voorbereid via de zogeheten Anzeigeblättern, huis-aan-huis-kranten waarin redactionele ruimte per centimeter wordt verkocht. Afgelopen winter verschenen daarin steeds vaker berichten over dealers uit Nigeria, of algemeen uit Afrika, die cocaïne probeerden te slijten aan schoolkinderen. In februari riep gemeenteraadslid Lozinsek dat het zo niet langer kon. Hij zou een informatieavond organiseren want, zei hij, ouders hadden hem aangesproken. Zo was hij gekomen op het idee voor een burgerwacht.

Bij het arrangeren van `probleem' en `oplossing' hoort ook een tegenstander. Dat was bij uitstek een rol voor het gymnasium in de buurt, de enige tweetalige school van Graz. Deze internationale school telt veel buitenlanders, al zijn dat eerder Fransen en Amerikanen dan de Turken en Joegoslaven die veel in deze wijk wonen.

Van die informatieavond waarover Lozinsek het had, heeft de school nooit iets vernomen. De vrees voor dealers op straat noemt men ,,totale waanzin''. Als leerlingen al met drugs in aanraking komen, dan is het in het uitgaansleven, maar ze zijn mondig genoeg om daar `nee' tegen te zeggen. Het schoolbestuur was verontwaardigd en herinnerde aan de mop van de padvinder die zo graag een goede daad verricht dat hij oude vrouwtjes tegen hun zin de straat overzet. ,,We wilden de burgerwacht eigenlijk door ouders laten opzetten'', beweert Lozinsek. ,,Maar de directrice van de school heeft dat verhinderd.''

Landelijk dreigde nog voor de burgerwacht zijn werk begon een rel toen Oberst Endres als leider van de club in uniform bij de presentatie verscheen. Niks aan de hand, vond minister van Defensie Herbert Scheibner (ook FPÖ), want de bijeenkomst was officieel toch geen Versammlung (vergadering). Minister van Justitie Dieter Böhmdorfer (FPÖ) hoopt op voorbeeldwerking van het initiatief. En daar ziet het wel naar uit. Karinthië, waar FPÖ-topman Jörg Haider gouverneur is, heeft belangstelling. In de hoofdstad Klagenfurt staan velen te trappelen om burgerwachter te worden – alleen de straatdealers ontbreken er.

Critici menen dat de FPÖ met burgerwachten toegang probeert te krijgen tot maatschappelijke terreinen die voor de partij gesloten zijn. De Oostenrijkse politiek is sterk verkaveld. De sociaal-democratische SPÖ en de conservatieve ÖVP hebben elkaar jarenlang de bestuurlijke baantjes toegeschoven. Dat was een van de oorzaken voor de opkomst van de FPÖ.

Maar aan deze vriendjespolitiek is met de FPÖ als regeringspartij nauwelijks iets veranderd – niet de politiek, maar de poppetjes zijn anders geworden, menen de critici. Onderwijs en politie zijn bolwerken van coalitiegenoot ÖVP. Sommigen zien in de burgerwacht van Graz dan ook een poging van de FPÖ om op die terreinen een voet tussen de deur te krijgen.

Zoals zo vaak reageerde de ÖVP aanvankelijk met een pijnlijk zwijgen. Maar uiteindelijk heeft minister van Onderwijs Elisabeth Gehrer (ÖVP) via de schoolraad onlangs haar afkeuring uitgesproken. De politiechef in Graz, Franz Stingl, heeft laten weten dat hij niet verlegen zit om ongewenste hulptroepen. Maar hij heeft tot nu toe niet veel meer ondernomen dan deze boodschap doorgeven aan minister van Binnenlandse Zaken Ernst Strasser. Die verklaarde vorige week geen voorstander te zijn van `reserve-Rambo's' of `hulpsheriffs'. Daarbij bleef het. ,,We zullen onze activiteiten behoedzaam uitbouwen'', zegt FPÖ-initiatiefnemer Lozinsek.