NAVO staat voor keuze: moderniseren of marginaliseren

De NAVO moet veranderen, wil zij overleven. In Reykjavik zette de alliantie gisteren een aantal belangrijke stappen.

NAVO-chef Lord Robertson verontschuldigde zich gisteren tijdens de halfjaarlijkse NAVO-raad van ministers van Buitenlandse Zaken in Reykjavik voor het inflatoire gebruik van het woordje ,,historisch'' en nam vervolgens de term ,,revolutionair'' in de mond. De Schotse doordouwer en communicator doelde op het akkoord over een nieuw besluitvormingsorgaan tussen Rusland en de NAVO, dat de ministers van de oud-rivalen overeenkwamen.

Er circuleerden gisteren in Reykjavik meer grote woorden over deze nieuwe coalitie in de internationale orde. De ene minister orakelde over een ,,nieuwe wereld'', de ander gewaagde van de ,,begrafenis van de Koude Oorlog'', en weer een ander trompetterde dat ,,niet alleen de Koude Oorlog voorbij is, maar ook het post-Koude-Oorlog-tijdperk''. Ook de verwijzing naar het een dag eerder bereikte akkoord tussen de Verenigde Staten en Rusland over de wederzijdse reductie van kernkoppen ontbrak niet.

De bijna-euforie in NAVO-kring betrof niet alleen de relatie met Rusland, maar ook de toekomst van het bondgenootschap zelf. ,,Wat een dag!'', mijmerde een Amerikaanse diplomate rond het middaguur voor het raam van het conferentiecentrum met uitzicht op een winderig Reykjavik, geflankeerd door een woeste zee met witte schuimkragen en al even witte bergkammen. ,,De ontwerpers van de slotverklaringen zijn allang klaar en zitten al aan de haaien-steak. Can you imagine?'', zei ze uitgelaten. Het ging de afgelopen jaren tenslotte vaak anders met uitputtende veldslagen over woorden, tussen de NAVO-landen onderling en tussen de NAVO en Rusland.

Een half jaar geleden nog door commentatoren op sterven na dood verklaard en als irrelevant afgeschilderd wegens de figurantenrol in Afghanistan, manifesteerde de NAVO zich gisteren als een springlevende organistatie, ,,de sterkste alliantie van de planeet'', zei Robertson. Behalve de nieuwe relatie met Rusland, zette de NAVO ook officieel de deur open naar uitbreiding van haar werkterrein buiten het eigen grondgebied, waarmee het klassieke NAVO-debat over out-of-area-operaties volgens diplomaten is beëindigd.

Voorts deed de NAVO concrete stappen voor versterking van het militair vermogen door zich te concentreren op een aantal kernmanco's in de slagkracht. De ministers van Defensie moeten daar volgende maand al concrete adviezen over geven. Daarnaast is er grote steun bij de lidstaten voor Robertsons voornemen om het mes te zetten in de bureaucratie van de NAVO, die in totaal zo'n 400 comités telt. Dit alles met het oog op de NAVO-top in november in Praag.

Op die top wil de alliantie niet alleen nieuwe leden uit Oost-Europa toelaten, maar ook zichzelf hervormen. Als dat niet mogelijk lukt, gaat de NAVO ten onder, vrezen hoge NAVO-diplomaten. ,,Moderniseren of gemarginaliseerd worden'', dat is de keuze voor de NAVO, zoals Robertson zei. Een paar maanden geleden was zijn trefwoord nog, enigszins in het defensief gedrongen, ,,relevantie'', nu is het sleutelbegrip, meer aanvallend, ,,transformatie.

,,Transformatie om de nieuwe dreigingen aan te kunnen'', is het motto, en volgens de ministers bestond daarover gisteren grote consensus. De oude veiligheidsconcepten met meer voorspelbare aanvallen door regeringen liggen ,,aan scherven'', de ,,nieuwe dreiging'' komt van individuele organisaties, en onverwacht, zo heeft `11 september' geleerd.

De NAVO, en met name het Europese deel daarvan, zal voor deze `heruitvinding' nog alle zeilen moeten bijzetten. Europa blijft een militaire pygmee vergeleken bij de VS, en massieve publieke steun voor extra investeringen in defensie ontbreekt. Met ,,specialisatie'' door bepaalde landen en het ,,poolen'' van materieel alleen komt de NAVO er niet. En de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Powell verborg gisteren niet hoe hoog de VS de Europese achterstand opnemen. Washington verwacht niet dat de Europeanen hun defensiebegroting gelijkschakelen aan die van de VS, die een veelvoud is. Maar Washington verwacht wel hogere investingen van de Europeanen, wil de NAVO als geheel kunnen meedoen aan operaties ver buiten het grondgebied.

De Amerikaanse delegatie was gisteren ,,zeer tevreden'' over de gemaakte afspraken en sprak van ,,belangrijke vooruitgang'' op het gebied van de militaire capaciteit van de NAVO. Maar het ongeduld van de Amerikanen sluimert dicht onder de oppervlakte. ,,We moeten nu echt verder gaan dan retoriek. Het is tijd voor actie'', zei een Amerikaanse regeringsfunctionaris.

Garanties dat de nieuwe samenwerkingsraad met Rusland, op gebieden als terreurbestrijding en crisismanagement, een succes wordt zijn er evenmin. Rusland komt in de nieuwe raad tussen Portugal en Spanje te zitten, en krijgt ook een onderkomen bij de NAVO: 19 plus 1, en vaak 19 tegen 1, zoals in het huidige overlegorgaan, moet een nieuw forum ,,à 20'' worden. Rusland kan geen veto's uitspreken, en de NAVO-leden kunnen ook nog steeds als blok zaken vantevoren ,,voorkoken''.

De waardering binnen de NAVO voor de Westerse lijn van de Russische president Poetin is groot. Maar diplomaten vragen zich af of Poetin de reflexen van zijn ministerie van Defensie kan onderdrukken. En die reflexen getuigen nog steeds van ,,achterdocht'' jegens de NAVO, onder meer wegens de NAVO-luchtcampagne in Kosovo in 1999, menen NAVO-diplolmaten. ,,Om van de nieuwe raad een succes te maken, is van weerskanten politieke wil nodig'', zei een NAVO-diplomaat gisteren. Hoe gerechtvaardigd de bijna-euforie van de NAVO gisteren was, zal snel blijken.