Wat nu?

Het 11-septembergevoel, noem ik het maar. Het gevoel van onheil, ravage en catastrofe, beving op de avond van 6 mei Nederland. Heel Nederland. Voor- en tegenstanders van Pim Fortuyn, bewonderaars en critici, traditionalisten en vernieuwers, autochtonen en allochtonen, rechts, links en mensen die niet meer in rechts-links-termen willen denken.

De dood van de man die bij leven de verhoudingen theatraal op scherp wist te zetten, verenigde het land in afschuw over de laffe politieke moord. Misschien is deze zeldzame eensgezindheid de komende tijd bitter nodig en is dit één van de weinige aanknopingspunten voor het tegengaan van een onbeheersbare polarisatie.

Nooit zijn verkiezingen in een onwezenlijker sfeer gehouden. De kiezers zijn in shock. Uitstel met een paar weken had geen verschil gemaakt. We hebben meer tijd nodig. Tijd om tot ons te laten doordringen wat op langere termijn de consequenties zijn van de vrijwel onvoorstelbare populariteit van Fortuyn en het nog moeilijker voorstelbare feit van zijn liquidatie.

Tijd voor iedereen om bij zijn positieven te komen.

Tijd voor de politieke erfgenamen van Fortuyn om een democratische organisatie in het leven te roepen, aangezien nauwelijks iemand weet wie die erfgenamen zijn en waar zij voor staan.

Tijd voor de partijen die dreigen te worden weggevaagd om zich te hergroeperen en zich op de toekomst te bezinnen.

Tijd voor verdere bezinning op de in brede kring bestaande onzekerheid over de Nederlandse identiteit vis-à-vis de Europese eenwording en de immigratie van mensen uit andere culturen.

Nederland bevindt zich in een overgangssituatie. Naar wat? Ik weet het niet, niemand kan in de toekomst kijken. We lijken wel verdoolde zielen in het vagevuur. Mogelijk gaan we naar een bestel zonder de klassieke partijen met hun uitgedoofde tradities, versleten idealen en verdwenen kaderleden. Er wordt al geruime tijd gesproken over de onontkoombaarheid van een Amerikaans model, een toeschouwers- en media-democratie, de opkomst van bewegingen rond personen of issues, een democratie met vluchtiger, consumentgerichte, individualistischer vormen van representatie.

Het beste waar je in deze omstandigheden op kunt hopen, is dat na woensdag op korte termijn kan worden gekomen tot een overgangskabinet dat voldoende rust en tijd creëert om op geordende wijze een nieuw begin te kunnen maken en de democratie veilig te stellen. Men kan zich bij een dergelijke oplossing een zakenkabinet voorstellen zonder nauwe bindingen aan de partijpolitiek of een nationaal kabinet inclusief de erfgenamen van Fortuyn.

Verkiezingen zijn altijd een momentopname. In beginsel geldt de uitslag altijd vier jaar. Ook na woensdag behoort dit principe voor honderd procent te worden gerespecteerd. Tegelijk zal niemand willen ontkennen dat het wel een heel uitzonderlijk moment is en dus een uitzonderlijke momentopname. Ik kan mij er op dit moment geen voorstelling van maken wat het karakter van de verkiezingen van woensdag zal zijn.

Wordt het een referendum over de multiculturele samenleving? God verhoede het. Na de moord op Fortuyn, maar voordat bekend was welke mogelijke dader was aangehouden, hoorde je overal om je heen mensen zeggen, als het eerste wat door hen heen ging: God verhoede, dat een allochtoon deze moord heeft gepleegd. Waarom waren we daar zo massaal zo bang voor? Ik denk uit angst dat het in dat geval in Nederland tot pogroms was gekomen. Na de weerzinwekkende moord luidde het meestgehoorde eerbetoon aan het slachtoffer dat hij tenminste ,,durfde te zeggen wat we nooit mochten zeggen''. Ik kan alleen maar raden wat men daarmee bedoelde, want niemand zei wat het dan was, wat niet gezegd zou mogen worden.

Worden de verkiezingen woensdag een massaal eerbetoon aan de nagedachtenis van Fortuyn? Dat behoort tot de mogelijkheden. We zijn de afgelopen dagen getuige geweest van vormen van verering die ik niet voor mogelijk had gehouden. Wel de verslagenheid, niet de idolatrie. Er zijn vergelijkingen getrokken met de adoratie die Diana, John Lennon en John F. Kennedy na hun dood ten deel viel, maar deze vergelijkingen verbleken bij de parallel die Trouw trok tussen Fortuyn en Jezus Christus: ,,De aantrekkingskracht lag niet in zijn politiek program, maar in zijn Messiaanse belofte, in de macht van een verlosser die deed denken aan de figuur van Jezus Christus.'' Een hervormd predikant citeerde in dit verband het Bijbelwoord: ,,Zie, Ik maak alle dingen nieuw.'' Zo bezien, is het stemmen op een dode niets minder dan een geloofsdaad.

Een vraag waar ik geen antwoord op weet, is waar de ontzaglijke behoefte aan leiderschapsverering vandaan komt. Het verdriet over het verlies van een blijkbaar zo geliefde, in ieder geval aansprekende en originele persoonlijkheid, valt vanzelfsprekend goed te plaatsen, zeker gevoegd bij de schokkende manier waarop de democratie geweld is aangedaan. Toch kleeft er aan een eerbetoon dat de vorm van persoonsverheerlijking aanneemt ook een gevaarlijke kant. Als het in de toekomst meer dan voorheen op de persoon van de politicus aankomt, wat in dit mediatijdperk onvermijdelijk is, dan mag je hopen dat er toch een kritische distantie tussen leider en volgelingen blijft bestaan.

Krijgen de verkiezingen – derde mogelijkheid – het karakter van een afrekening met Paars in het algemeen en de sociaal-democratie in het bijzonder? En als dat het geval mocht zijn, is dat dan instemming met de door Fortuyn geformuleerde kritiek? Of is het een effect van de verwerpelijke beschuldigingen aan het adres van Melkert en Rosenmöller die volgens sommige geestverwanten van Fortuyn met een `haatcampagne' tegen diens persoon het klimaat voor de moord zouden hebben geschapen? Is het geoorloofd de vraag te stellen waarom alle partijen hun campagnes uit piëteit staakten, terwijl de campagne voor de Lijst Pim Fortuyn niet alleen doorging, maar zelfs in een stroomversnelling raakte?

Al deze onberekenbare factoren maken de verkiezingen van woensdag tot de grilligste, emotioneelste en meest surrealistische uit de parlementaire geschiedenis. Maar er is nog een factor, helaas even onberekenbaar: gezond verstand. Daar zal, ook na woensdag, een zwaar beroep op worden gedaan.