Kaarten en tekeningen uit koloniale oorden

Het panorama van bijna acht meter lengte en zo'n anderhalve meter hoogte is adembenemend: in pastelkleuren als turkoois, waterverfblauw en lichtgroen ontvouwt zich de kustlijn van Zuid-Afrika. Kaapstad en omgeving vormen het middelpunt; naar weerskanten strekt zich het landschap uit met de Tafelberg, de Kloof van het Roode Land en de Leeuwekop. Het topografische werk is getiteld Panorama van Tafelbaai en werd in 1778 door de VOC-dienaar Robert J. Gordon getekend. Gordon bevond zich op een schip zo'n 450 meter uit de kust en keek in een wijde cirkel om zich heen, vanaf Robbeneiland in het rond en weer terug naar Robbeneiland. Kaapstad telde eertijds 774 huizen. Bovenop de Leeuwekop staat een kanon en wappert de Nederlandse vlag. Rechts is het Fort de Goede Hoop te zien.

Gordon (1743-1795) was een Nederlandse legerofficier van Schotse afkomst. Om onbekende redenen verbleef hij in 1773 en 1774 in Zuid-Afrika, een land dat hem zo fascineerde dat hij er in 1777 voorgoed terugkeerde, eerst als legerofficier in dienst van de VOC, later als commandant. Grote militaire verdiensten heeft hij niet, als tekenaar daarentegen schaart hij zich onder groten als Johannes Rach en Georg Everhard Rumphius. Zij waren allen achttiende-eeuwers die de aanvankelijk onbekende gebieden waar de VOC heerste, in kaart brachten. Bij zijn zelfgekozen dood liet Gordon een omvangrijke collectie geaquarelleerde tekeningen na die onder de naam De Atlas Gordon grote faam verwierf. In 1913 kon het Rijksmuseum deze atlas aankopen. Nu heeft conservator Freek Heijbroek een keuze gemaakt. `Atlas' betekende toentertijd meer dan een verzameling kaarten. Ook tekeningen die betrekking hebben op inwoners van een gebied, de flora en fauna, zelfs de geschiedenis van een land behoren daartoe. Heijbroek nam de tekeningen uit de negentiende-eeuwse banden, restaureerde ze en maakte ze schoon. Voor de bezoeker opent zich een wereld van grote tekentechnische en geografische schoonheid.

Gordon legde op minutieuze wijze de Kaapprovincie vast, hij onderhield zich met de plaatselijke bevolking van Hottentotten en Kaffers om de namen van planten en dieren te achterhalen. Al zijn de tekeningen niet gemaakt om het oog te strelen of uit artistieke overwegingen, ze bezitten een ongemene zeggingskracht. Kraanvogels, allerhande diersoorten bezag Gordon en hij tekende ze zo natuurgetrouw mogelijk na. De expedities die hij maakte waren niet van gevaar ontbloot. Op een keer viel hij zelfs in een val voor nijlpaarden, maar hij wist zich te bevrijden. Ook gaf hij namen aan wat hij voor het eerst zag en wilde vastleggen, want voor een westerling was de overweldigende rijkdom van Zuid-Afrika naamloos. Nog steeds heet de Oranjerivier naar Gordons vondst. Evenals de blauwbok, een antilope die inmiddels is uitgestorven. Hem komt ook de eer toe de Caapse ratel gedetermineerd te hebben, een slang die hij levensecht tekende. Ook dienen Gordons tekeningen de scheepvaart. Bij de wateren ten `Noord Oost Ten Oosten' van Kaapstad noteerde hij: ,,Overal sterke branding en meest deining langs deze kust met zuid oosten wind.'' Gordon had ook humor: vaak tekende hij zichzelf als een klein poppetje omsloten door de immense ruimte van het nieuwe land, papier en potlood in de hand.

De combinatie van wetenschappelijk, sociaal of militair onderzoek en tekenkunst was een wezenlijk aspect van de tekenaars in dienst van de VOC. Een ander vooraanstaand man was Johannes Rach (1720-1783). Het Indisch Huis in Den Haag eert hem met een kleine, bijzondere tentoonstelling, gemaakt in samenwerking met het Amsterdamse Rijksmuseum en de Nationale Bibliotheek van Indonesië in Jakarta. Rach, geboren in Kopenhagen, reisde in 1762 naar Indië als kanonnier. Hij leerde het schilder- en tekenvak in Denemarken en Haarlem. Zijn werk biedt een prachtige blik op de sociale verhoudingen en het dagelijkse leven in de Nederlandse kolonie. We zien de welgestelde Hollandse gouverneurs in hun koets rondrijden over de zanderige paden. De witgeverfde buitenhuizen zijn buitensporig rijk gedecoreerd. Hun vrouwen turen met een meterslange kijker, vastgehouden door een slavin, de baai van Batavia af. Het zijn aanstekelijke details die Rach vastlegt. We zien hoe het schip `Vreedenlust' bij het zogeheten Kuyper Eiland op zijn kant wordt getrokken om aan de kiel gerepareerd te worden. Het zijn slaven die het schip opzij trekken; duidelijk is zichtbaar dat ze door drijvers met de zweep worden geslagen. Het is een mooi aspect van deze expositie dat tal van topografische plekken van meer dan twee eeuwen her nog steeds bestaan; foto's van nu hangen naast Rachs heldere, strakke en ook fijnzinnige tekeningen.

In de tijd van de VOC waren onbekende werelddelen er om te ontdekken. De tekenaars bekleedden allereerst een militaire rang. Maar de verwondering over de ongerepte wereld overwon bij hen elke militaire heerszucht. Het resulaat is een schat aan kunstwerken, die de verbazing van het nieuwe en de drang dat nieuwe te doorgronden prachtig weergeven.

Tentoonstelling: Zuid-Afrika op de kaart. De Atlas Gordon. Prentenkabinet Rijksmuseum, Amsterdam. T/m 14/7. Inl.: 020-6747047

Johannes Rach: Artist in Indonesia and Asia. Het Indisch Huis, Javastraat 2b, Den Haag. Catalogus: € 10,00. T/m 30/6. Inl.: 070-3462616.