Zelfmoordhausse in Japan door recessie

Door de recessie plegen steeds meer Japanse vijftigers zelfmoord. Ze staan te boek als ,,brave'' burgers. Hun kinderen blijven met grote psychische problemen achter.

,,Vader, Pleeg Geen Zelfmoord!'', staat op het spandoek dat zo'n twintig scholieren en studenten op een doordeweekse ochtend in het zicht houden van forensen die station Shibuya in centrum Tokio uit komen. Via een megafoon spreekt de kleine Nozomi Watanabe leerlinge eerste klas middelbare school hun toe: ,,Vorig jaar stierf mijn vader. Een plotse dood. Niet omdat hij ziek was, maar omdat hij teveel werkte. Ook op zijn vrije dagen ging hij naar zijn werk. Tijd om met mij te spelen had hij nooit.'' De 23-jarige student Hideyuki Kobayashi, wiens vader enkele jaren geleden zelfmoord pleegde, vertelt de niets vermoedende forensen: ,,Ik kreeg grote schuldgevoelens en dacht: ik heb hem vermoord. Ik kon er met niemand over praten, ging niet meer naar school maar sloot me op in mijn kamer.''

Watanabe, Kobayashi en de andere scholieren gaven gisteren het startschot voor een collecte voor kinderen die een ouder verliezen. Opgejaagd door werkdruk en schulden in een eindeloos voortdurende recessie is zelfmoord onder mannen van middelbare leeftijd de laatste jaren enorm gegroeid. Vijftigers van mannelijk geslacht zijn de grootste en sterkst groeiende groep onder de ruim dertigduizend mensen die jaarlijks zelfmoord plegen in Japan. In 1995 bedroeg dit aantal nog `slechts' twintigduizend.

,,De belangrijkste oorzaak van de recente stijging is de recessie'', zegt woordvoerder Koji Ogawa van het Ashinaga Fonds dat de collecte organiseert. In de recessie en bijkomende `herstructurering' van bedrijven zijn familievaders als vuilnis aan de kant gezet. Een werkloosheidsuitkering duurt maar een jaar, dus als het spaargeld eenmaal op is, volgen grote problemen. Verwoeste gezinnen blijven achter: elke dag verliezen nu 27 kinderen een ouder door zelfmoord. Anderen, zoals het meisje Nozomi, verliezen hun vader omdat het bedrijf de werknemers juist opjaagt tot onmogelijk lange werkdagen, hetgeen leidt tot het typisch Japanse fenomeen van karoshi – `dood door overwerk' een term die officieel is erkend en kan leiden tot een schadevergoeding aan de nabestaanden.

De 21-jarige student Yuki Saito verloor als middelbare scholier zijn vader, die zelfmoord pleegde opdat de familie met de uitkering van de levensverzekering een schuld van zo'n honderdduizend euro kon afbetalen. ,,Mijn vader werd in de hoek gedreven wegens zijn schulden, dit leidde tot depressiviteit en uiteindelijk zag hij alleen zelfmoord als uitweg'', vertelt Saito. ,,Ik wou dat hij een andere weg had gekozen.''

In een collectie anonieme getuigenissen van nabestaanden, uitgegeven door Ashinaga, karakteriseren velen hun overleden man of vader als ,,braaf''. Het is dit brave deel van de Japanse bevolking dat zwijgend ten onder gaat in de recessie. De `levensverzekeringstruc' waarover Saito spreekt komt veel voor. Financieringsmaatschappijen zonder scrupules jagen een debiteur op tot hij er zelf een einde aan maakt en innen vervolgens de uitgekeerde levensverzekering van de weduwe.

Enkele advocatengroepen proberen mensen met financiële problemen te bewegen tot het aanvragen van persoonlijk faillissement, maar dat middel staat niet hoog aangeschreven. Dat een legalistische oplossing van schulden weinig voorkomt in dit land wordt het duidelijkst aangetoond door het meer dan tien jaar oude probleem van `oninbare leningen', dit zijn leningen die grote bedrijven domweg niet terugbetalen aan banken. Veeleer telt het `recht van de sterkste', en individuen behoren natuurlijk tot de zwakste groep. Terwijl grote bedrijven met de juiste politieke connecties al jaren voortmodderen zonder hun schulden af te betalen, plegen `brave' individuen zelfmoord om hun gezin verdere ellende en schaamte te besparen.

Ook al is de oorzaak van zelfmoord niet altijd precies aan te geven, volgens cijfers van de overheid liggen financiële problemen ten grondslag aan zeker een kwart alle zelfmoorden in Japan. De kinderen die achterblijven raken echter van de regen in de drup. Een weduwe met kind ontvangt in Japan slechts 1200 euro per maand, een bedrag waar niet van valt te leven. Daarom collecteren kinderen nu voor het Ashinaga Fonds dat de nabestaanden studiebeurzen geeft. En onder de kinderen die beurzen ontvangen constateert het fonds zelfs dat de helft van hun vaders deze wereld verliet wegens financiële problemen, een aanmerkelijk hoger cijfer dan dat van de politie.

De kinderen hebben echter meer problemen, zoals de grote psychische schok. In sommigen gevallen is het zelfs een kind dat zelf het lijk van de vader vindt, bungelend in een kamer. Wat te doen met deze schok? Student Kobayashi, die in de tweede klas van de middelbare school zat toen zijn vader zelfmoord pleegde: ,,Ik dacht dat de schuld bij mij lag. Ik zag mijzelf als moordenaar. En aangezien ik deels mijn vader ben, dacht ik dat ik zelf ook zelfmoord zou plegen. Ik kon er met niemand over praten, maakte geen toekomstplannen meer, ging niet meer naar school en sloot me in mijn kamer op.''

Studenten Saito en Kobayashi zijn bijzonder omdat zij openlijk uitkomen voor hun achtergrond, en met de media over hun psychische problemen willen praten. Zij zijn zover gekomen nadat zij jarenlang hebben meegedaan aan praatgroepen van het Ashinaga Fonds die zijn gebaseerd op het gegeven dat kinderen alleen over hun leed heenkomen als ze kunnen praten met gelijkgestemde zielen, niet met professionele hulpverleners. Een tweede doel van de collecte is daarom het opzetten van een eigen `praathuis' in Tokio.

,,Zelfmoord is een taboe'', zegt Ogawa van het Ashinaga Fonds. ,,En dit taboe willen wij in onze campagnes doorbreken.'' Dit taboe bestaat omdat aan een moderne zelfmoord in tegenstelling tot een middeleeuwse harakiri ,,vaak een depressie voorafgaat en depressieve mensen worden gezien als maatschappelijk onbruikbaar. Daarom willen we duidelijk maken dat íedereen slachtoffer van depressiviteit kan worden, dat we niet te maken hebben met individuele problemen maar met een maatschappelijk probleem''.

Hetzelfde geldt voor de afhandeling van financiële problemen van individuen. Gevraagd of hij de oorzaak van de zelfmoord van zijn vader om schulden af te betalen niet ziet in de sociale structuur van Japan, zegt student Saito: ,,Ja. Ik hoop dat de regering zorgt voor een beter sociaal vangnet zodat mensen een andere weg dan zelfmoord kunnen kiezen.''