Fortuynisme is ongrijpbaar... net als het Vlaams Blok... wat leidt tot gejeremieer

Aan het einde van het RTL-lijsttrekkersdebat steeg Pim Fortuyn, bij binnenkomst al publieksfavoriet met 31 procent van de stemmen, nog eens door naar 40,8 procen, hoewel hij in het debat, evenmin als de andere lijsttrekkers, eigenlijk niet veel bijzonders had gezegd. Geen werkelijk significant resultaat misschien, de 200 man klapvee in de zaal namen het debat op de koop toe, gekomen als zij waren voor de Soundmixshow.

Toch zag je op de gezichten van de voorlieden der gevestigde partijen enige bezorgdheid: Fortuyn staat in de peilingen op zo'n twintig Kamerzetels, een unicum in de parlementaire geschiedenis voor een nieuwe partij, maar toch niet de zondvloed die eerder denkbaar leek na de gemeenteraadsverkiezingen, toen Fortuyn opeens in Rotterdam een derde van de stemmen in de wacht sleepte.

Maar als de peilingen het nou eens niet bij het rechte eind hadden, net als in Frankrijk met de zege van Jean-Marie Le Pen, en net als in Rotterdam. Met Fortuyn heeft zich, naast het doorbreken van bestaande taboes op onderwerpen als immigratie, ook nog een ander novum geopenbaard: dat van de onvoorspelbaarheid. Het Fortuynisme doorbreekt, net als het Lepenisme in Frankrijk, in zekere zin de bestaande codes van politiek debat en politieke strijd – soms tot niet gering ongenoegen van degenen die er, onverdiend naar hun smaak, op achteruitgaan.

Het is voor de gevestigde politiek, en voor de media, soms heel moeilijk om in de politiek het voortouw te herwinnen, toont de Vlaamse journalist Filip Rogiers aan in Eigen schuld eerst (Nijgh & van Ditmar 2001). ,,Politici en pers zijn in Vlaanderen uiterst hardleers'', zegt Rogiers, werkzaam bij het dagblad De Morgen. ,,Door de steeds maar groeiende aanhang van het Vlaams Blok zijn de Vlaamse politici, en ook de journalisten al zo'n tien jaar bezig het hoofd te verliezen. Het resultaat: Vlaams Blok bepaalt de agenda''.

Er zijn verschillen tussen het Vlaams Blok en Le Pen enerzijds, en Fortuyn anderzijds. Dat inzicht wint inmiddels ook in Vlaanderen veld. Le Pen moge dan, blijkens een recent televisie-interview, in Fortuyn een bondgenoot zien – in het bijzonder bij de strijd tegen de Europese eenwording. Maar aan Fortuyn en zijn LPF ontbreekt een directe link – in aanhang, ideeën en symbolen – met een zwart of fascistisch verleden, zoals die bij Vlaams Blok en Front National wel daadwerkelijk aanwezig is.

De vergelijking tussen Fortuynisme en het Vlaams Blok ligt dus elders: op het appel dat zij doen op in de maatschappij levende, soms heftige onlustgevoelens – met name op het onderwerp `buitenlanders'. En in beider pretentie dat zij dit doen vanuit de positie van een principiële buitenstaander. Bij Fortuyn is overigens nog de vraag of hij deze posities zal behouden of bereid is in het bestuur `vuile handen' te maken. Zijn deelname aan het gemeentebestuur van Rotterdam suggereert het tegenovergestelde, en is door de gevestigde politiek dan ook met een zucht van verlichting ter kennis genomen.

Maar als Fortuyn mettertijd toch de populistische buitenstaander zou blijven, dan staat Nederland nog wat te wachten, meent Rogiers. ,,Er bestaat hier een absolute fixatie op Vlaams Blok, zowel bij media als politici. Iedereen staart maar naar die zwarte vlek, die bij elke verkiezing groter wordt. Het bestaan van het Vlaams Blok zorgt hier nu al zo'n tien jaar voor een rotklimaat in de politiek.

,,Er zijn twee grondhoudingen in de gevestigde politiek. Of men sluit zich op in politieke correctheid. Dan zegt men: wat het Blok aan de orde stelt, op het stuk van immigratie bijvoorbeeld, gaan we zoveel mogelijk negeren. Want als je dat niet doet, speel je het Vlaams Blok in de kaart. Uit deze houding komt ook het cordon sanitaire voort, de weigering van andere partijen om met het Blok politiek samen te werken.

,,De andere tactiek is om in navolging van het Vlaams Blok opeens heel stoer te gaan doen, over immigratie bijvoorbeeld. Bij de rechterzijde van de VLD (de Vlaamse pendant van de Nederlandse VVD, red.) zie je dat wel: een nadrukkelijke politieke incorrectheid. Hetzelfde heeft Chirac trouwens in Frankrijk gedaan tegenover de bedreiging van Le Pen: heel hard gaan roepen over de onveiligheid''.

Het resultaat van beide tactieken is dat het Vlaams Blok maar groeit en groeit, constateert Rogiers. ,,Als je mij vraagt hebben we daar nog tien jaar last van.'' Want het enige waarbij het Vlaams Blok niet gedijt, komt niet van de grond, meent de Vlaamse journalist: ,,een nuchtere benadering van de maatschappij en de problemen daarin. Het Vlaams Blok heeft alles te verliezen bij nuchterheid – als de échte cijfers over criminaliteit bij immigranten op tafel komen, zwijgt het stil.

,,Maar het komt er maar zelden van: journalisten en intellectuelen klitten klagend op elkaar, klagend over de vele `zwarte kiezers', terwijl die maar een klein deel van de aanhang van het Blok vormen. De meesten zouden net zo goed op een andere partij kunnen stemmen. Men jeremieert maar, over de verrechtsing van de maatschappij. En doet verder niets.

,,En ook de partijen blijken erg veel moeite te hebben om de maatschappij serieus te nemen. Er is alle reden om te streven naar een meer dialogische democratie. In Antwerpen zijn bijvoorbeeld veel burgercomités werkzaam in wijken waar de problemen zijn en het Blok zijn vuurtjes probeert op te stoken – dat blijkt een zeer effectieve bestrijding van het Blok. Maar de partijen blijven bang voor alles wat zweemt naar directe democratie. Neem het referendum bijvoorbeeld: het zou voor de hand liggen om de gefrustreerde burger op die manier meer stem te geven. Maar de partijen zijn veel te bang dat dan pas echt het `zwarte blok' zijn macht laat gelden.

Rogier is – naar eigen zeggen – een gedrevene, die zich over het disfunctioneren van politiek en pers in Vlaanderen erg druk kan maken. Zijn boodschap noordwaarts: let op uw saeck.

De Tweede Kamer is op verkiezingsreces, al dreigde de PvdA vorige week de Kamer terug te roepen om door een stemming de JSF verder te blokkeren.