Ergernis overstijgt routine in tv-debat

Het leek een aantrekkelijk idee voor de lijsttrekkers: voor een miljoenenpubliek via de tv veel aandacht krijgen. Het pakte heel anders voor hen uit.

Paul Rosenmöller (GroenLinks) was de eerste die het oordeel velde. ,,Dit was geen goed idee, om de politiek onderdeel te maken van een amusementsprogramma', zei hij tijdens de nazit van het lijsttrekkersdebat in de Aalsmeerse Endemol-studio. Jan Peter Balkenende (CDA) valt hem bij: ,,Dit is toch niet het beeld dat de politieke partijen moeten oproepen. Politiek moet dieper gaan, en je moet alternatieven kunnen formuleren.'

Hun collega's hielden zich op dat moment nog gedeisd. ,,Ik was erg voor Gerard Joling', zei Hans Dijkstal (VVD) bij de nazit, doelend op de hoofdcompetitie van de Soundmixshow van deze avond, waarin een lookalike van deze gevierde volkszanger optrad. ,,Ach, het hoort erbij', meende een ogenschijnlijk goedgemutste Ad Melkert (PvdA).

Niemand van de lijsttrekkers wilde op dat moment, na afloop om half één 's nachts, een slecht verliezer lijken. De echte ergernis kwam pas geleidelijk op, bij de evaluatie van het gebeuren door de campagnestaven. RTL4 had, in weerwil van wekenlange onderhandelingen over het debat, zo'n beetje alle afspraken over het optreden van de lijsttrekkers geschonden. ,,Ik voel mij misleid', concludeert Dijkstal vandaag. ,,In deze setting doe ik dat nooit weer.'

Het lijsttrekkersdebat had om half elf zullen beginnen, maar het is zaterdagavond al ruim na elf uur als de lijsttrekkers, één voor één, over het plankier naar hun plaats mogen lopen, halverwege een handje krijgend van Henny Huisman, die zojuist de laatste kandidaat van de Soundmixshow heeft gepresenteerd. Het hoofdprogramma is fors uitgelopen.

De lijsttrekkers houden zich groot, als ze, eenmaal in witte kuipstoeltjes gezeten, moeten aanzien hoe een reclameblok van zo'n tien minuten volgt, terwijl floormanagers de verwanten en andere fans die links en rechts juichend langs het plankier stonden bij de Soundmixshow-kandidaten, vervangen door partijactivisten met borden en spandoeken. Melkert, Dijkstal, Rosenmöller, De Graaf (D66), Balkenende en Fortuyn (LPF) zitten er wat ongemakkelijk bij - maar ja, voor het aanboren van een publiek dat gewoonlijk niet naar politieke programma's kijkt, moet je wat over hebben.

Als de uitzending weer begint, blijkt meteen waarom de floormanagers van Endemol zo'n moeite hebben gedaan om de tweehonderd mensen die tijdens de Soundmixshow op de tribune zaten en eigenlijk het lijsttrekkersdebat voor gezien wilden houden, het weglopen beletten. Zij moeten namelijk stemmen, met kastjes die hen tevoren zijn uitgereikt – een gang van zaken waarvan de lijsttrekkers in het geheel niet op de hoogte waren.

De waarde van deze peiling is, gezien de onduidelijkheid omtrent de samenstelling van deze 200 mensen, onduidelijk. Hoogstens is significant dat Fortuyn, die als enige trouwens met het oog op het debat een spiekbriefje naast zijn stoel heeft neergelegd, boven de anderen uittorent, met 31 procent.

De lijsttrekkers houden goede moed, wanneer het eigenlijke debat begint met de mogelijkheid om vijftien seconden lange statements af te geven. Daarop volgt een paar minuten gelegenheid om met elkaar in debat te treden en te proberen elkaar af te troeven. Omdat de heren elkaar inmiddels allemaal al van andere debatten kennen, gaat dat hun routineus af, al zal er in dat hele martelende uur en een kwartier door niemand iets nieuws of opzienbarends worden gezegd.

Na een kwartiertje wacht de lijsttrekkers een nieuwe verrassing. Afgesproken was, dat Henny Huisman éénmaal in het debat zou inbreken met een tussenstand in de telefonische stemming van de Soundmixshow. In werkelijkheid gebeurt dat driemaal, en minutenlang. Huisman neemt tot overmaat van ramp de gelegenheid te baat voor wat denigrerende opmerkingen over de lijsttrekkers: ,,Die witte stoeltjes zullen niet lang wit blijven, omdat ze het allemaal in hun broek doen.'

Wanneer op Huismans grollen ook nog onverwachts een lang reclameblok volgt, manifesteert zich de irritatie bij de lijsttrekkers. In plaats van rustig in hun kuipstoeltjes te zitten wachten, staan zij op om de spandoekdragers van de eigen partij te begroeten, tot grote zenuwachtigheid van de floormanagers.

Dat zelfs Fortuyn, die meer dan de anderen ervaring heeft met optredens in amusementsprogramma's, zich vanavond niet echt happy voelt, blijkt als presentatrice Loretta Schrijver aan een ieder onzinnige vragen gaat stellen over de jaarlijkse gezinsuitgaven aan kleding en voedsel. ,,Ik heb zulke slechte herinneringen aan de lagere school, dat ik me hier niet door een schooljuffrouw zulke vragen laat stellen', zegt hij bits.

Zo worstelen allen zich zo goed en zo kwaad als het gaat door de gebeurtenis heen, professioneel maar zonder enig enthousiasme. Volgens RTL4, dat alle kritiek als gezeur verwerpt, hebben er 4 miljoen mensen gekeken. Gegevens van de Dienst kijk- en luisteronderzoek, de enige betrouwbare bron op dit gebied, waren vanochtend niet voorhanden. Ook de winnaars, na de stemmen van de 200 aanwezigen, Rosenmüller en Fortuyn, zijn niet echt blij.