`Ik houd van scherp en kordaat spel'

Als tussendoortje maakt regisseur Alex van Warmerdam bij Mexicaanse Hond het toneelstuk `Welkom in het bos'. Pierre Bokma speelt alle bosbewoners: ,,Zijn werk heeft een vrolijke, onbevangen soort tragiek.''

In een loods bij de Westergasfabriek in Amsterdam ligt actrice Annet Malherbe op de grond. Tegenspeler Pierre Bokma geselt haar heup met een bos takken. Regisseur Alex van Warmerdam staat erbij en zegt: ,,harder''. Bokma slaat harder.

Malherbe: ,,Au, au, au, au, au.''

Van Warmerdam: ,,Doet het pijn?''

Malherbe: ,,Nee.''

Van Warmerdam: ,,Waarom zeg je dan au?''

Malherbe: ,,Dat speel ik.''

Van Warmerdam: ,,Je moet alleen maar au zeggen als het pijn doet.''

Welkom in het bos heet het nieuwe toneelstuk van regisseur/filmer Alex van Warmerdam. Twee dames in nood vluchten het bos in. Daar ontmoeten ze verschillende bosbewoners, die allen worden gespeeld door Pierre Bokma. In een van de rollen valt hij de dames aan met een takkenbos. Het meisje van de rekwisieten heeft nieuwe rode takken in het tuincentrum gekocht. De vorige deden teveel pijn. Nu testen de spelers de nieuwe. Van Warmerdam: ,,Ik houd van scherp en kordaat spel. Het mag niet wee en traag zijn. Acteurs met fysieke handigheid stel ik op prijs. Ze moeten een echte klap kunnen ontvangen.''

Omdat de financiering van Van Warmerdams nieuwe film Grimm nog niet rond is, zijn de opnames uitgesteld tot oktober. Om de tijd te doden brengt hij bij Mexicaanse Hond (onderdeel van Orkater) deze snel en goedkoop gemaakte late night voorstelling uit. Het korte stuk wordt in één maand in elkaar gezet, in een minimaal decor: ,,Ik ben begonnen met een eenvoudig uitgangspunt: twee vrouwen in een bos. Al schrijvende doken vanzelf allerlei bosfiguren op: een faun, een elf, een jager. Kabouters vielen af. Kabouters vind ik zeikerds.''

Hoewel Van Warmerdam bekend staat om oer-Hollandse huiskamerdrama's als zijn eerste film Abel, zitten er vaker bossen in zijn werk. Daarin gebeurt alles wat in de huiskamer niet mag. In De Noorderlingen diende het bos als tegenhanger van een nieuwbouwstraat, en de film Grimm opent in een bos. Van Warmerdam: ,,Het uitgangspunt van Grimm is een sprookje van Grimm waarin een arme broer en zus het bos in zijn gestuurd door hun vader. In de film zitten ze na twintig minuten in Spanje, dan is er geen bos meer te zien. Het bos is de plaats waar onverwachts van alles kan opduiken. Als kind heb ik in Den Bosch enkele jaren aan de rand van een bos gewoond. Het bos groeide op een stortplaats van hout, waardoor het bewoog als je er doorheen liep. Er was altijd narigheid. Jongens werden aan bomen gebonden. In de vennen stond zwart water.''

Naast Van Warmerdams vrouw Annet Malherbe spelen in Welkom in het bos Pierre Bokma en Liz Snoijink, twee acteurs die nog niet eerder met hem werkten en die je niet snel met zijn komische, licht absurde wereld zou associëren. Snoijink speelde vorig jaar in de toneelversie van Blind Date. Bokma is beroemd door zijn grote tragedierollen. Dit is de eerste keer sinds elf jaar dat hij een theaterproductie buiten Toneelgroep Amsterdam maakt. Hoe is het voor hun om met Van Warmerdam te werken? Hoe moet je zijn merkwaardige teksten spelen?

Bokma: ,,Als je de tekst leest, zie je het helemaal voor je. Aat Ceelen zei ooit: `Je zegt gewoon de tekst en dan is het goed. Voor acteurs valt er verder niets mee te doen.' Dat is niet helemaal waar. Als je het gaat spelen, wordt het nooit zo goed als je het voor je zag. Aan de tekst mag je niet komen. Je moet het van hem precies zo zeggen als hij het schrijft. Je mag de zinnen niet aan elkaar smeren met `maar', `dan' en `dus' ertussen. Dan verliezen ze hun scherpe kanten. Ook stopwoorden als `hè' of `joh' mogen niet. Dat is ruis die de directe, droge kracht ondergraaft.''

Snoijink: ,,De humor zit in de tekst. We moesten iedere scène eerst zes keer spelen voordat we het zonder lachen konden. Je moet het bloedserieus spelen. Bokma speelde zijn types eerst met rare stemmetjes en accenten. Dat mocht niet van Van Warmerdam. De vorm is belangrijk, hij regisseert visueel. Hij zegt weinig, geeft een soort basisboodschappen. Waar het over gaat, daar hebben we het juist niet over gehad. Hoogstens geeft hij algemene aanwijzingen over de sfeer van de scène: `Speel dit als een ouderwetse filmster, à la Gejaagd door de wind.''

Bokma: ,,Hij zei ooit dat hij huiverig was om met mij te spelen omdat ik een repertoire-acteur ben. Die zouden zijn toon niet kunnen treffen.''

Van Warmerdam: ,,Heb ik dat gezegd? Daar kan ik mij niets van herinneren. Het klinkt als kroegpraat.''

Bokma: ,,Nu snap ik het wel. Bij repertoiretoneel is alles doorgedacht en dichtgetimmerd. Terwijl zijn stukken juist naïef, onaf, niet ingestudeerd aandoen. Hij geeft vaak de aanwijzing: `je acteert teveel. Ik hoor dat het niet echt is'. In zijn stijl mag je vooral veel niet: niet psychologiseren, niet doordenken.''

Van Warmerdam: ,,De acteurs mogen voor zichzelf best psychologiseren, maar ik hou me er niet mee bezig, en mijn tekst leent zich er niet voor. Als je een eigen stijl ontwikkelt, moet je veel afwijzen. Ik doe niet aan mijmeringen, bespiegelingen. Emoties haal ik weg. Bij mij zie je nooit iemand huilen. Ze moeten geen `mensen van vlees en bloed' zijn. Ze zijn de dragers van de tekst. Het publiek vult verder zelf het personage in.''

Bokma: ,,Zijn werk heeft een vrolijke, onbevangen soort tragiek. De personages staan alleen, ze kunnen van elkaar geen steun verwachten. Daardoor wekken ze empathie op. Ze worden niet gehinderd door zelfkennis. Van Warmerdam heeft een geheel eigen universum. Waar hij komt, gebeuren meteen merkwaardige dingen. Alles krijgt zijn kleur, mede omdat je in zijn gezelschap met zijn blik gaat kijken. Hij is oprecht verbaasd. Elke dag weer. Als je uit zijn stuk citeert, zegt hij: `van wie is dat?' Dat komt volgens mij doordat hij zonder bedoeling schrijft. Daardoor behoudt het werk zijn frisheid.''

T/m 9 mei in Toneelschuur Haarlem. Tournee t/m 6 juli. Inl 020-6060606 of www.orkater.nl