Extreem-rechts isoleren of attaqueren?

Wat te doen met rechts-extremisten als Jean-Marie Le Pen? Samenwerken, zoals in Oostenrijk, of isoleren, zoals Jacques Chirac voorstaat? Of attaqueren, zoals Tony Blair bepleit?

De klap waarmee de Franse kiezers de rechts-extremist Jean-Marie Le Pen hebben opgestoten in de strijd om het presidentschap, dreunt ook buiten het thuisland na. Niet dat men daar bang is dat hij het Élysée zal halen, veeleer vreest men de schade die zijn meedogenloze campagne tegen Europa aanricht.

Op de website van Le Pen is het van dik hout zaagt men planken. Zijn Front National wil de Europese Commissie afschaffen, de Europese verdragen in de prullenbak gooien, de euro doordraaien, de Europese binnengrenzen sluiten en weer handelsbarrières opwerpen ter bescherming van Franse banen en producten. Onnodig te zeggen dat Le Pen mordicus tegen de beoogde uitbreiding van de Europese Unie met landen in Midden- en Oost-Europa is.

Je kunt en mag dat, zegt demissionair staatssecretaris Dick Benschop van Europese Zaken, niet schouderophalend afdoen als simplistisch gezwatel van een per ongeluk omhooggevallen demagoog. ,,Wat dreigt, met mensen als Le Pen, is dat ze van de oplossing een probleem maken. Europese samenwerking vormt voor veel problemen een deel van de oplossing. Niet alleen op economisch vlak, maar bij voorbeeld ook bij de bestrijding van criminaliteit, of de regulering van immigratie. Dat vergt niet minder, maar juist meer en betere samenwerking.''

Ook al schort het daar aan, de reactie `weg met de euro en grenzen dicht' is volgens Benschop ,,de irrationaliteit ten top''. ,,Wat moet dat worden? Een soort rechtse sovjetstaat? Een lidstaat die uit de Europese Unie stapt heeft daar in de allereerste plaats zichzelf mee.'' Het zou onherroepelijk tot een economisch, politiek en sociaal bankroet leiden.

Benschop wil niet verhelen dat Le Pens anti-Europese populisme ,,het klimaat rond de Europese integratie absoluut niet bevorderd''. En dat komt extra slecht uit, want er staat de komende jaren volgens Benschop veel op het spel: niet alleen de uitbreiding, maar ook de versterking van het bestuur van de Europese Unie en de nauwere samenwerking op het terrein van de defensie- en veiligheidspolitiek.

Le Pen is niet nieuw, zijn gedachtegoed evenmin. Waar het in de jongste geschiedenis in Europa de kop opstak, werden verschillende tegenstrategieën gepraktizeerd, van integreren tot isoleren, van attaqueren tot negeren. In Oostenrijk en Italië bij voorbeeld is voor de eerste variant gekozen: integreren. Gematigd rechts vormde coalities met extreem-rechts, respectievelijk de FPÖ van Jörg Haider en Lega Nord van Umberto Bossi. In ruil voor een plek aan de regeringstafel toomden ze hun anti-Europese opstelling in. Dat maakte hen salonfähig, maar blijkens peilingen en tussentijdse verkiezingen ook minder populair. Eind volgend jaar is er opnieuw een echte testcase, zei Haider deze week, want dan doet hij weer een gooi naar het Oostenrijkse kanselierschap.

In Vlaanderen keren de gevestigde partijen zich juist tegen samenwerking met het extreem-rechtse Vlaams Blok van Filip Dewinter. Dat ziet zijn aanhang gestaag groeien en is in Antwerpen inmiddels uitgegroeid tot grootste fractie in de gemeenteraad. Ook de Franse president Jacques Chirac, tevens leider van de neo-gaullistische RPR, was altijd fervent voorstander van zo'n cordon sanitaire om het Front National te isoleren. Deze week trok hij die lijn door: hij weigert een directe tv-confrontatie met zijn rivaal. ,,Met intolerantie en haat [is] geen compromis te sluiten, valt geen debat te voeren'', motiveerde Chirac zijn opstelling.

Chirac was twee jaar geleden ook een van de initiatiefnemers van de diplomatieke boycot van de EU-landen tegen mede-EU-lid Oostenrijk toen de FPÖ daar aan de macht kwam. Hij achtte allianties met groeperingen met racistische en xenofobe trekken een EU-lid onwaardig. Maar na een half jaar haalden de boycotters bakzeil, omdat ze op grond van het door `Wenen' gevoerde beleid geen poot hadden om op te staan. Bovendien had Oostenrijk een machtig tegenwapen: het kon EU-beleid waarvoor unanimiteit is vereist frustreren.

Voor dat dilemma – samenwerken of tegenwerken – heeft het Europees Parlement, waar Le Pen sinds 1984 deel van uitmaakt, nooit gestaan. In dit forum staat hij te boek als quantité negligéable. De FN-voorman pleegt wel regelmatig stampij te maken, maar hij speelt volgens de Nederlandse Europarlementariër Hanja Maij-Weggen ,,geen enkele rol van betekenis in de Europese politiek''. Le Pen gebruikt het Europarlement volgens haar louter als platform voor de Franse binnenlandse politiek. ,,Hij negeert de agenda, houdt steevast een opgewonden verhaal waar meestal geen touw aan vast is te knopen, en waar vrijwel iedereen, meer of minder geërgerd, aan voorbijgaat.''

Daarentegen spoort de Britse premier Tony Blair Europese democraten aan de strijd aan te binden tegen politieke extremisten. In een opmerkelijke interventie na de nederlaag die Le Pen de socialist Lionel Jospin toebracht, zei Blair ,,dat het van vitaal belang is dat mensen die geloven in democratie en die walgen van die racistische en bekrompen nationalistische politiek, haar bestrijden op elk niveau, politiek, organisatorisch en cultureel''.

De Franse schrijver-filosoof Bernard-Henri Lévi bracht deze week onder woorden dat deze tegenstrategie kan leiden tot een pact met de duivel om een nog grotere duivel te verslaan. Om ,,de schande uit te wissen'' van afgelopen zondag is het in de eindstrijd tussen Chirac en Le Pen ,,echt urgent dat niet alleen Chirac wint, maar dat Le Pen wordt verpletterd'', aldus Lévi.

Staatssecretaris Benschop kan zich daar wel in vinden: niet integreren, niet negeren, maar attaqueren. ,,Juist het debat aangaan, niet weglopen voor de politieke confrontatie'', zegt hij. Daarnaast is het volgens hem van belang de achterban van extreem-rechts op te zoeken.

,,Ik zou veel kiezers die stemmen op iemand als Le Pen die racisme en vreemdelingenhaat uitdraagt, zelf niet als racist willen bestempelen. Ook met hen moet het debat gevoerd.'' Tenslotte is volgens Benschop cruciaal, dat democraten doen wat ze beloven. ,,Politieke resultaten boeken, laten zien dat oplossingen mogelijk zijn, en de paradox van extreem-rechts laten zien: zij wenden zich af van Europa, terwijl daar juist ook vaak de oplossing van hun problemen ligt.''