De waanzin op de Duitse deurmat

Het zoeken naar het `waarom' van de schietpartij in Erfurt is begonnen. De schutter voldoet niet aan bekende daderprofielen. ,,Het was een vrolijke jongen.''

Bedroefd en verbijsterd keek Duitsland gisteravond in de spiegel nadat een scholier 17 mensen, hoofdzakelijk docenten, had vermoord en daarna zichzelf doodde. Beelden, tot nu toe gereserveerd voor de Verenigde Staten, kwamen opeens uit Erfurt, hoofdstad van Thüringen, bijgenaamd `die Blumenstadt'.

Ontredderde ouders met in hun armen huilende tieners. Een wit laken op een brancard, alleen twee schoenen zichtbaar, tussen twee auto's met Duits kenteken. Agenten in gevechtstenue, geweer in de aanslag, spiedend naar een romantisch schoolgebouw uit het begin van de vorig eeuw. Een Duits gymnasium uit een plaatjesboek. Een school met een voortreffelijke reputatie. Een normale Duitse stad met 200.000 inwoners. De waanzin op de deurmat.

Otto Schily, minister van Binnenlandse Zaken, verwoordde gistermiddag in Berlijn als een van de eersten wat velen zich in de loop van de dag hadden afgevraagd: ,,Wat is er in onze samenleving gaande als een jongen zo'n onheil aanricht, zo'n agressiviteit ontwikkelt. Welke waarden heersen er nog in die samenleving?'' Edmund Stoiber, kanselierskandidaat van de christen-democraten zag het drama van Erfurt als ,,een alarmsignaal voor de samenleving''.

De taferelen rond het Gutenberg-gymnasium in Erfurt maakten vele vragen los. Hoe kan zo'n jongen zover komen? Heeft niemand iets aan hem gemerkt? Kunnen leraren tegenwoordig hun taak nog wel aan? Zijn de scholen voldoende beveiligd? Hoe schadelijk is het aanhoudende geweld in films, op de televisie en in computerspelen?

De Duitse actualiteitenrubrieken gingen onmiddellijk op zoek naar antwoorden. Nog voordat de politie de eerste details over de volgorde van gebeurtenissen kon presenteren verschenen de eerste gasten al in de studio's. Met wisselend succes probeerden psychologen met ervaringen uit eerdere, vergelijkbare incidenten, de beweegredenen van de 19-jarige jongen te duiden van wie eigenlijk alleen bekend is dat hij begin dit jaar van school werd gestuurd.

Eén psycholoog meldde dat er altijd talloze signalen zijn voorafgaand aan de dramatische daad. Een jongen die in 1999 in het Duitse Meissen zijn lerares met messteken om het leven bracht, had er dagen met zijn vriendjes over gesproken. Ze hadden weddenschappen afgesloten over de vraag of hij het wel of niet zou doen.

Een studie van de Amerikaanse Secret Service naar 37 schietincidenten op scholen heeft aangetoond dat de leerlingen hun voornemen vaak met andere leerlingen bespreken. Docenten die toekomstige daders willen identificeren doen er volgens de studie goed aan om te beluisteren wat er op het schoolplein omgaat.

In de VS is met name na de schietpartij in 1999 op de Columbine High School in de buurt van Denver, waarbij dertien scholieren werden vermoord, geprobeerd docenten een handreiking te bieden bij het ontdekken van leerlingen die tot een moordpartij zouden kunnen overgaan. Onder meer de federale recherche (FBI) heeft lijsten met kenmerken opgesteld die jonge geweldplegers gemeenschappelijk hebben. Tot de zogenoemde risicofactoren horen uiteenlopende eigenschappen als druggebruik, een sarcastisch gevoel voor humor en de adoratie van Stalin of Hitler. De lijsten zijn lang en vrijwel ongeschikt om toekomstig gedrag te voorspellen.

Volgens de psycholoog Steffen Dauer uit Halle hebben de `Amokläufer' - amokmakers - een aantal kenmerken gemeenschappelijk. ,,Ze zijn introvert, hebben een slechte binding met hun sociale leven en voelen zich gedurende een langere periode gekrenkt en teleurgesteld'', verklaarde hij tegenover Der Spiegel. Ze doden doorgaans in het wilde weg, ze reageren spanningen af. De eigen dood is altijd ingecalculeerd.

Grote handicap bij de vroege analyses was gisteren het gebrek aan feiten. Over de achtergrond van de jonge dader kwam langs officiële weg nog vrijwel niets naar buiten. Een voormalige scholiere van het Gutenberg en kennis van de dader schetste een beeld dat vrijwel haaks stond op de profielschets van Dauer. ,,Het was een vrolijke, intelligente jongen die veel over politiek sprak en regelmatig naar de disco ging'', verklaarde Isabell Hartug tegenover de actualiteitenzender N-tv. Wel had hij een moeilijke band met zijn ouders, zocht hij de confrontatie met de leraren en had hij er behoefte aan om in het middelpunt te staan. ,,Het was een aangename jongen'', zei ze.

De vragen waren legio, de antwoorden onbevredigend. ,,Alle pogingen tot verklaring zijn voorlopig'', zei Gerhard Schröder, ,,en ze schieten tekort.''