Russen zijn maximalisten

Vladimir Makanin geldt als de grootste nog levende schrijver van Rusland. Voor het eerst is er nu een boek van hem in het Nederlands vertaald.

,,Je ziet de afwezigheid van ieder berouw al bij Poesjkin'.

Als hij na afloop van het interview een glas wodka drinkt, verliest Vladimir Makanin voor het eerst zijn kalmte. Niet door de zegenende gloed van de alcohol of door het gesprek dat zojuist heeft plaatsgevonden, maar door iets dat hij zich ineens herinnert. Het speelde zich af in de jaren van het communisme, toen Makanin behalve schrijver ook filmregisseur was. Nadat hij het eerste deel van een film had gedraaid, werd dit door de censuur afgekeurd omdat het blijkbaar te veel kritiek op het Sovjet-regime bevatte. De opnamen werden gestaakt en de acteurs naar huis gestuurd. Een half jaar later, toen de wind van de communistische willekeur uit een andere hoek kwam, kregen de filmmakers van de ene dag op de andere toestemming om door te gaan. De acteurs, die inmiddels ander werk hadden, werden opgetrommeld en het scenario kon worden ontdooid. Op die manier ging het nog een paar keer, totdat de film na vier jaar af was. ,,Sindsdien heb ik nooit meer een film gemaakt', zegt Makanin in De Balie in Amsterdam. Diezelfde ochtend heeft hij bij zijn Nederlandse uitgever de vertaling van zijn uit 1998 daterende roman Underground of Een held van onze tijd bewonderd.

Makanin is een eeuwige optimist, al zou je na het overzien van zijn leven eerder het tegenovergestelde verwachten. Hij werd in 1937 geboren in de Oeralse stad Orsk als zoon van een ingenieur en een lerares die geen partijlid waren. Zijn jeugd speelde zich af tijdens twee van de meest gruwelijke episodes uit de Russische geschiedenis: de Tweede Wereldoorlog en de hoogtijdagen van de Stalinterreur. Tientallen miljoenen mensen kwamen in die jaren om het leven. ,,Gelukkig lag Orsk ver van Moskou en was het er wat rustiger dan daar', zegt hij. ,,Bovendien werden tijdens de Tweede Wereldoorlog fabrieken naar de steden achter de Oeral verplaatst, wat voor een geweldige economische opleving zorgde. Als dat niet was gebeurd, had ik een veel slechtere opleiding gehad en was ik nooit op de Moskouse universiteit terechtgekomen om wiskunde te studeren.'

De Sovjet-censuur is voor Makanin een jarenlange kwelgeest geweest. Niet alleen bij het maken van films, maar ook voor zijn schrijverschap. Zijn eerste boek verscheen in 1965 en was het begin van een hele reeks romans en novellen. Maar voordat Gorbatsjov aan de macht kwam, kende in eigen land vrijwel niemand hem. ,,De literatuur in Rusland bestond in die tijd voornamelijk in literaire tijdschriften', zegt Makanin. ,,Alleen wat dáárin stond werd door de critici gelezen. En als het al lukte een boek uitgegeven te krijgen dat niet eerst in zo'n tijdschrift was gepubliceerd, dan kende niemand de schrijver ervan. `Een boek uitgeven zonder dat het in een tijdschrift heeft gestaan is hetzelfde als in een massagraf terechtkomen', zeiden we in die dagen. Vijf van mijn boeken zijn daar op die manier in beland.'

Rauwe seks

Een van de redenen voor de tijdschriftredacties om zijn proza te weigeren was volgens Makanin dat hij zo openhartig en rauw over seks schreef, wat in het preutse Rusland van toen als iets ongewoons gold. Maar vooral moeten ze zich hebben gestoord aan het feit dat Makanins boeken over mensen gaan die onder Sovjet-omstandigheden wanhopig proberen hun individualiteit te bewaren. De rechten van het individu waren per slot van rekening onverenigbaar met de communistische ideologie, waarin ogenschijnlijk alles draaide om verheven zaken als collectiviteit en de gemene zaak.

Om een boek waarin hij zijn kritiek op de Sovjet-Unie had vervat toch door de censuur te kunnen loodsen, paste Makanin slinkse methoden toe. ,,Zo speelt een van mijn romans zich af in de wereld van natuurgenezers. Ik wilde daarbij vooral de `zuivere' atmosfeer beschrijven die om dergelijke wonderdokters hangt. In de Sovjet-Unie was de situatie in de bovenste lagen van de samenleving er een van valsheid, onechtheid, maar aan de basis ontstonden – net als in het vroege christendom – allerlei kleine eilandjes waar een `waar' leven kon worden geleid. Het was er allemaal heel naïef, vooral omdat het door allerlei goeroe's tot stand werd gebracht, maar het was wel een compensatie voor al die valsheid.'

In het buitenland had Makanin succes. Zo verscheen er in Duitsland en Frankrijk een aantal vertalingen van zijn werk. Makanin: ,,Toen er in 1979 voor het eerst een boek van mij in de Duitse Bondsrepubliek uitkwam, vroeg mijn moeder waarom het niet eerst in de DDR was verschenen. Dat zou volgens haar toch veel mooier zijn geweest.'

Toch heeft Makanin in die tijd nooit overwogen om, in het kielzog van veel van zijn kritische collega-schrijvers, naar het westen te emigreren. ,,Ik ben er altijd van overtuigd geweest dat het communisme eindig was, omdat ik zag wat voor een enorme tegenbeweging er bestond.'

Een jaar voor het aantreden van Gorbatsjov in 1985 werd er voor het eerst iets van Makanin in een Russisch literair tijdschrift gepubliceerd. De politieke dooi was toen al in volle gang. ,,Het resultaat was desondanks een vlijmscherp, negatief artikel in de Pravda. Maar ik was niet meer zo bang als daarvoor, ook omdat een Pravda-artikel toen al niet meer zo veel voorstelde.'

Sindsdien gaat het alleen maar voor de wind met Makanin, die in zijn geboorteland geldt als de grootste nog levende Russische schrijver. In 1993 kreeg hij de Russische Smirnoff-Booker-prijs voor zijn roman Tafel met tafellaken en karaf. Zijn roman Underground of Een held van onze tijd is door critici vergeleken met het werk van Dostojevski en Kafka, maar doet in zijn zinderende, delirische toon eerder denken aan Louis Ferdinand Céline's Reis naar het einde van de nacht. Van Underground zijn in Rusland inmiddels 60.000 exemplaren verkocht, wat op het eerste gezicht niet veel is voor zo'n enorm land, dat van oudsher een groot lezerspubliek heeft. Makanin: ,,Sinds de val van het communisme zijn Russen meer geïnteresseerd in detectiveromannetjes, science fiction en porno, omdat zulke boeken vroeger verboden waren. Maar 60.000 exemplaren is in het Rusland van vandaag nog altijd een bestseller. Vroeger werd van elk nieuw boek een exemplaar naar alle bibliotheken in het land gestuurd. Zoiets was goed voor oplagen van enkele honderdduizenden exemplaren.'

Zuipen

Hoofdpersoon in Underground is Petrovitsj, een schrijver van wie nooit iets is uitgegeven. Hij past op woningen van Russen die een tijdje in het buitenland zitten, zuipt er een beetje op los, duikt bij de ene na de andere vrouw in bed, pleegt ook nog eens twee moorden en belandt in een psychiatrische inrichting. Deze gebeurtenissen spelen zich af in het milieu van de `underground', een groep dichters, schrijvers en schilders die zich onder Brezjnev hebben losgemaakt van het door de partij georganiseerde kunstleven en `ondergronds' zijn gegaan en daar ook blijven als Gorbatsjov eenmaal aan de macht is gekomen. ,,In de underground bestonden twee soorten schrijvers', zegt Makanin. ,,Zo had je de `socialen', de schrijvers die buiten de officiële literatuur stonden en een literaire oppositie vormden die tevens de enige echte oppositie in het land was. Na de val van het communisme namen zij de macht over. Ineens maakten ze deel uit van het establishment en veranderden ze in gewone ambtenaren. Maar je had ook een andere `underground', die die omslag naar de nieuwe tijd niet kon maken en na de omwenteling van 1991 `ondergronds' bleef. Zelf nam ik een soort tussenpositie in. Toen ik op een gegeven ogenblik een gevestigd schrijver was en prijzen kreeg, begonnen de echte undergrounds een beetje vervelend tegen me te doen, omdat ik in hun ogen te succesvol was. Ik vond dat jammer, want ik heb veel van hen meegekregen. Zo hebben ze me geleerd eerlijk te zijn, me niet te veel te conformeren en me te verzetten tegen de autoriteiten. Mijn boek is dan ook een teken van dankbaarheid jegens hen. Een soort requiem.'

In de underground was je meer dan elders in de communistische samenleving een vrij mens, die kon doen en laten wat hij wilde. De underground werd op die manier een soort levensvorm, waarin de literatuur een ondergeschikte rol speelde. Dat sommige leden van de underground na 1991 moeite hadden zich aan te passen aan de nieuwe – echte – vrijheid, heeft volgens Makanin echter meer oorzaken. ,,De crisis van de underground in die tijd moet je zien als een algemene individualiteitcrisis. Niet alleen in Rusland, maar in de hele wereld. In Rusland viel het alleen meer op, omdat dat land opengebroken werd. De overgang naar de democratie in 1991 verliep trouwens veel geleidelijker dan in het westen leek. Het regime was geleidelijk aan zachter en zwakker geworden. In 1993 werd pas echt duidelijk dat er een revolutie aan de gang was.'

De wereld waarin het boek zich afspeelt is er een van chaos, zelfdestructie en cynisme. De structuurloze vertelvorm waarvoor Makanin lijkt te hebben gekozen draagt daar alleen nog maar toe bij. ,,Het is mijn natuurlijke manier van schrijven', brengt Makanin daar tegenin. ,,Zo doe ik het wel vaker. Ik construeer niet en ben een intuïtief schrijver. Het gaat zoals het komt.'

In Underground schetst Makanin een mooi beeld van intellectuelen die aanvankelijk de straat op gaan om voor Jeltsin en de democratie te betogen om zich daar een paar jaar later weer teleurgesteld tegen af te zetten. Petrovitsj neemt de democraten van het eerste uur zelfs helemaal niet serieus. Ze waren ,,te links, te onbekwaam om alle hefbomen en hefboompjes, raderen, tandwieltjes te bedienen die in Rusland onontbeerlijk zijn als je reële macht wilt uitoefenen.' Het komt erop neer dat in de ogen van Petrovitsj de mens de mens een wolf is en altijd en overal de chaos regeert. Makanin: ,,Russen zijn een soort maximalisten. Ze dachten dat de democraten ongewoon zuivere en goede mensen waren. De teleurstelling was groot toen het gewone mensen bleken te zijn, net zoals ik. Een democratie moet vanzelf ontstaan en de tijd moet er rijp voor zijn. Aan goeroes heb je niets.'

Gesticht

Een van de indrukwekkendste delen van Underground speelt zich af in een psychiatrische inrichting waar Petrovitsj terechtkomt als hij na zijn tweede moord psychotisch wordt. Het gesticht is een wereld van meedogenloze artsen en verplegers die er het grootste genoegen in scheppen hun patiënten plat te spuiten en te vernederen. De gruwelijkheden die Makanin beschrijft (en die Petrovitsj door zijn nihilistische instelling met glans doorstaat) zijn zo levensecht dat je bijna begint te vermoeden dat hij het zelf heeft meegemaakt. ,,Ik heb me gebaseerd op ervaringen van vrienden uit de underground en van mijn broer, die ik regelmatig in het gesticht heb opgezocht. Ze vertelden me dat het er soms meeviel en soms heel tragisch was. Zo had ik een kennis, ook een schrijver, die bij de Bescherming Bevolking werkte. Bij die dienst hadden ze ook een paar vliegtuigjes die soms voor toeristische uitstapjes werden gebruikt. Op een zekere dag is die kennis van me per vergissing, door het slechte weer, op een militaire basis geland. Ze hebben hem toen meteen gearresteerd en aan een psychiater overgedragen. En dat terwijl hij over alle juiste papieren beschikte – vliegbrevet, vergunning om benzine te tanken – en er geen enkele reden bestond om hem als een gek te beschouwen.'

Underground lijkt deels geïnspireerd op Dostojevski's roman Misdaad en straf, waarin de hoofdpersoon Raskolnikov net als Petrovitsj twee moorden pleegt, zij het dat Raskolnikov hierdoor gelouterd wordt en Petrovitsj pas na zijn tweede moord berouw toont en vervolgens in een psychose raakt. ,,Je ziet die afwezigheid van ieder berouw al bij Poesjkin', zegt hij. ,,Poesjkin was een groot humanist, maar tegelijkertijd wilde hij zijn rivaal d'Anthès doden. Toen Poesjkin na afloop van dat beroemde duel zwaargewond in de sneeuw lag, wilde hij nog op d'Anthès schieten. Ik wil daarmee zeggen dat berouw niet iets automatisch is en dat je, met een heel sterke persoonlijkheid, jezelf je moraal kunt stellen. Bij Dostojevski is moraal iets heel hoogs, een soort kerk. Maar tegenwoordig bestaat zoiets niet meer. Als je af en toe nog uitbarstingen van moralisme tegenkomt, dan is dat vrijwel altijd in de vorm van hysterie.'

`Underground of Een held van deze tijd' verscheen in een vertaling van Arthur Langeveld bij Uitgeverij De Arbeiderspers. Prijs E31,75.