Miss Estonia in het dodenrijk

Al in haar eerste boek, Het Kruis, gaf schrijfster Sana Valiulina (Estland, 1961) blijk van een opmerkelijke mengeling van barokke taalbeheersing en fascinatie voor lust, liefde en dan vooral de wellustige liefde. Valiulina woont sinds 1989 in Amsterdam, waar ze werkt als vertaalster en docente Russisch. Haar nieuwste boek heet Vanuit nergens met liefde, een titel ontleend aan een dichtregel van de Russische dichter Joseph Brodsky. Ze schreef deze drie lange verhalen rechtstreeks in het Nederlands, wat aan haar stijl een wonderlijke spanning geeft. Valiulina's taal is hoekig en compact met on-Hollandse beelden en soms meanderende hoofdzinnen, die de Nederlandse grammatica te slim af zijn. Ik bedoel: het lijkt of ze ontsporen, maar dat gebeurt telkens net niet.

Ook in Vanuit nergens met liefde is de seksualiteit oppermachtig, vooral in het titelverhaal. Hierin treedt een pubermeisje op wier ronde, gulzige vormen niets te wensen overlaten als het gaat om haar ongeneerde en nooit-te-bevredigen hang naar seks. Ze kruipt graag over de grond; iedereen mag naar haar kijken. Kijken is eigenlijk al een seksuele handeling. Momo heet dit meisje, en ze doet dit: `Ze was een leeuw. Haar bek stond wijd open, de rode manen rezen dreigend overeind.(...) Haar lichaam was met een gouden vacht bedekt, alleen haar beroemde tieten, die nu de grond raakten, waren naakt en roze. Toen ze ook met haar kont ging draaien hoorde ik aanmoedigende kreten.' Deze Momo heeft iets van een vrouwelijke natuurverschijning, waarvan mannen dromen. Hoe groot haar fysieke uitstraling ook is, haar hart heeft een hang naar het poëtische. Ze kan prachtig gedichten voordragen. Valiulina speelt het spel met dikte en poëzie hard en meedogenloos.

Het verhaal wordt verteld uit het perspectief van Momo's zuster, voor wie Momo hét symbool van gulzigheid is. Die zuster beschikt over een reusachtige woordenschat, waarin zelfs Shakespeare meeklinkt. Ze denkt: `Als brieven en telefoontjes niet meer door de dikte van kilometers en jaren heen kunnen dringen, dan doen dromen het. De atomen waaruit dromen zijn geweven zijn onstoffelijk en kennen geen obstakels. Ze hebben bovendien de prachtigste kleuren die nog feller zijn dan die van het leven zelf.'

Ik kan niet zeggen dat dit een mooi verhaal is. Valiulina bekoort niet. Haar hoofdpersonen hebben iets te stellen met de wereld, die zij als bedreiging ervaren. Hun houding is bokkig. In het middelste verhaal, `Nacht op de groene berg', treedt het meisje Rika op. De titel verwijst naar een orkeststuk van de Russische componist Moussorgsky, Nacht op de kale berg, waarin een heksensabbath wordt getoonzet. Valiulina's verhaal gaat niet over een heks, wèl over een zachtmoedig meisje dat op intense manier geniet van de weelde van een zomers eiland totdat een biologe haar droom wreed komt verstoren: zij reduceert liefde en leven tot wetmatigheden. Bovendien is zij de vriendin van haar vader.

Een nadeel van Valiulina's verhaalopbouw vormen de vele open plekken. In korte tijd introduceert ze tal van personages, die lang niet gemakkelijk uit elkaar zijn te houden. Het meest geslaagde verhaal is het laatste, `Miss Estonia'. Hierin vindt een prachtige combinatie plaats van een fatale liefde en theatrale entourage. Hoofdpersoon is de verlopen acteur Indrek, die zich voorbereidt op de rol van King Lear. Zijn geliefde actrice, die de rol van jongste dochter Cordelia zou vertolken, is met haar minnaar omgekomen in storm op volle zee. De acteur, sex obsessed als geen ander, een antipathieke man die vrouw en gezin verwaarloost, raakt in een crisis. Hij voelt zich schuldig aan de dood van zijn geliefde Cordelia, de Miss Estonia van het theater. Deze vrouw heeft waarachtig om de acteur gegeven, maar hij liet haar in de kou staan terwijl hij in de weer was andere vrouwen bruut te nemen. Hij raakt verslaafd aan de wodka en wordt door een geestelijk gestoorde vrouw in een park doodgeslagen. Deze vrouw beweert dat zij in haar jeugd `Cordelia' werd genoemd. Het is een bitter verhaal met een wrang slot, emotionerend ook, omdat de zelfdestructie van de acteur buitensporig is. Dit verhaal is, in zijn dramatische excessiviteit, puur theater.

De terugkeer van de dode Cordelia als wraakgodin is inventief. Hiermee is de cirkel rond en is de strekking van de titel verduidelijkt: vanuit het niets van het dodenrijk verklaart zij, Miss Estonia, de acteur alsnog haar liefde. Maar die liefde is als een doodskus. Een symbolisch slot voor een bundel, waarin de personages de onbereikbaarheid van de volmaakte liefde hoe dan ook willen overwinnen.

Valiulina's stijl is genadeloos. Voor de acteur kan de lezer weinig sympathie opbrengen. Eigenlijk wil je alles weten over de actrice. Zij verdient compassie. We moeten haar tussen de regels door zoeken. Sterker: de lezer moet haar met zijn verbeeldingskracht creëren, elke subtiele verwijzing moet dankbaar worden geaccepteerd. Valiulina's literaire spel is een toonbeeld van terughoudendheid.

Sana Valiulina: Vanuit nergens met liefde. De Geus, 176 blz. €16,–