Dood wordt onbetaalbaar

Terwijl de aids-epidemie door Zuid-Afrika raast, raken de begraafplaatsen overvol.

In haar huis naast de begraafplaats in Germiston, buiten Johannesburg, huist de dood in de slaapkamer van Dionne Hancock. Tientallen doodskisten staan er in keurige rijen opgestapeld, tot het plafond. Kisten in rood, groen en bruin. Kisten zo klein als kinderen. Kisten van karton.

,,Vind je het geen fantastisch ontwerp?'' vraagt ze, wijzend op een van de bouwpakketten die iemand met twee linkerhanden eenvoudig tot een kist zou kunnen vouwen. ,,Zelfs als een lijk gaat lekken blijft het een beresterke doos.''

Hancock heeft zich op een industrie gestort waarmee je in Zuid-Afrika miljoenen kunt verdienen. In haar `centrum van de dood' zegt ze nooit over de dood te dromen, alleen over die gouden business. Terwijl de aids-epidemie door het land raast, vullen mortuaria zich met lijken, raken begraafplaatsen overvol en zijn families wanhopig op zoek naar manieren om de dood te financieren.

Haar kartonnen kisten kosten een derde van de prijs van een houten kist. Voor dertig euro krijg je van Hancock een kist compleet met satijnen bekleding en tinnen handvatten. ,,Aan de dood moet je niet te veel uitgeven'', zegt Hancock, gestoken in zwarte bloes en zwarte schoenen. ,,Het is toch allemaal verspilling.'' Toen ze haar vader een paar jaar geleden begroef, kocht ze zo'n goedkope kist dat haar broer er tijdens de begrafenis uit schaamte een doek over hing.

Met bijna vijf miljoen hiv-geïnfecteerden in Zuid-Afrika is Hancocks product een gegarandeerd succes. Dit jaar sterven er 120.000 mensen door aids. Verwacht wordt dat dit aantal binnen drie jaar tot bijna 400.000 zal stijgen. In 2010 zullen naar schatting zeven miljoen Zuid-Afrikanen bezweken zijn aan de gevolgen van aids.

Sterven is een luxe die veel Zuid-Afrikanen zich niet kunnen veroorloven. De kosten van de laatste reis beperken zich niet tot de prijs van een kist. De dood is een manier van leven, zeggen ze in Johannesburgs grootste township Soweto. ,,Je leeft hier met niets, maar je wordt begraven met een limousine'', zucht zuster Dawn Mohlahlane. [Vervolg BEGRAFENIS: pagina 4]

BEGRAFENIS

Geen grond meer voor de doden

[Vervolg van pagina 1] De traditie jaagt de kosten van de begrafenis omhoog. De rituele slachting van de os stamt nog uit de tijd dat lijken in ossenhuiden werden begraven. De ossenhuiden werden kisten. Maar de slachting bleef gehandhaafd. Afhankelijk van het budget is de os soms een geit, een schaap of een kip.

En de begrafenis is een buurtfestijn. ,,Je wordt hier nooit uitgenodigd'', zegt zuster Dawn Mohlahlane. ,,Je komt gewoon.'' Daarom begraaft Soweto voornamelijk in het weekeinde, zodat niemand het feest hoeft te missen. Een feest met salades en vlees en niet te vergeten de after tears: drinken tot diep in de nacht.

Een reeks familiebegrafenissen kostte Snowy bijna haar leven. De 37-jarige verpleegster begroef in september haar vader. Kosten: duizend euro, het drievoudige van haar maandsalaris. In hetzelfde jaar verloor ze ook haar twee zusters. Marene in augustus en Bertha afgelopen februari. Ze waren net als Snowy besmet met het aids-virus. De medicijnenkuur die ze zich dankzij haar broer in Amerika kon veroorloven, moest ze eind vorig jaar opgeven door de opgelopen begrafeniskosten.

Aids heeft haar immuunsysteem inmiddels weggevreten. Haar benen zijn nu zo dik als haar polsen. Ze weegt niet meer dan veertig kilo. Dankzij de hulp van een priester kan ze nu weer medicijnen slikken, maar de dood voelt ze nabij. ,,Ik heb mijn moeder gevraagd zo min mogelijk geld aan mijn begrafenis te besteden. Mijn vier kinderen zullen het nog hard nodig hebben.''

Financiering van begrafenissen is lucratieve handel in de grote steden van Zuid-Afrika. In elke straat met een begrafenisondernemer is wel een woekeraar te vinden die tegen hoge rentes leningen verstrekt aan wanhopige nabestaanden. Veel families beleggen hun geld in maatschappijen die tegen een maandelijkse betaling van vijf euro de begrafenis van een buurtbewoner regelen. Met het groeiend aantal doden in de buurt gaat de maandelijkse bijdrage gestaag omhoog.

,,Als je geen geld hebt, verdoe je mijn tijd'', zegt begrafenisondernemer David Kupane, wiens onderneming in een van de grootste gebouwen van Soweto huist. De blinkende BMW voor de deur bevestigt zijn succes. Geld is niet zijn zorg. Zuid-Afrikanen vinden altijd een manier om een begrafenis te betalen. Wat hem nerveus maakt is het gebrek aan ruimte. Begraafplaats Avalon die met 350.000 graven de grootste is in Zuid-Afrika, heeft nog voor maar een paar jaar plaats. Met gemiddeld 150 begrafenissen per weekend schat Kupane dat Avalon in 2004 vol is.

Het hoofd van de crematoria en begraafplaatsen in Johannesburg, Alan Buff, heeft al nagedacht over rechtop begraven. Ook filosofeert hij voorzichtig over drie kisten in één graf. ,,Dan moet je gewoon wat dieper graven.''

Het gevecht om de ruimte leidt in steden als Durban, Kaapstad en Johannesburg tot grote onrust. Het is de keuze tussen land voor de levenden of land voor de doden. Cremeren is in de Afrikaanse cultuur nog altijd geen serieus alternatief: het staat een gesprek met de voorouders in de weg.

Het aantal graven is de afgelopen vijf jaar met vijftien procent gestegen. Met een hiv-besmettingsgraad van bijna veertig procent onder Zuid-Afrikanen tussen 15 en 49 jaar moet het ergste nog komen.