Aidshulp blijft `fooi' en `kruimelwerk'

Het mondiaal aidsfonds heeft vannacht voor het eerst geld verstrekt aan hulpprojecten. Maar de middelen blijven minimaal. Sinds 11 september zijn bijna 1,9 miljoen mensen door aids gestorven zijn, een miljoen aan tbc, 0,6 miljoen aan malaria.

,,Een goedkope pr-stunt.'' ,,Een doekje voor het bloeden.'' ,,Een monument van hypocrisie.'' Aidsexperts en aidsactivisten van over de hele wereld geven op een discussie-site (hdnet.org) hun mening over het Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria, het mondiaal aidsfonds. Hun oordeel is kritisch tot negatief.

De oprichting van het mondiale fonds werd vorig jaar bejubeld als een doorbraak in de strijd tegen aids. Twintig jaar nadat in de VS de eerste vijf gevallen van hiv/aids waren gerapporteerd, ging de wereld ernst maken met een mondiale aanpak. Intussen waren al 22 miljoen mensen gestorven en 56 miljoen besmet geraakt. Een speciale VN-zitting en de Italiaanse top van de G8, de belangrijkste industrielanden plus Rusland, baanden de weg voor het nieuwe fonds.

Maar al voordat het fonds begin dit jaar operationeel werd, was duidelijk dat het zijn belangrijkste doel niet had gehaald. Het fonds moest een veelvoud werven van de 1,6 miljard dollar die in ontwikkelingslanden aan aidsbestrijding werd besteed. VN-organisatie Unaids had becijferd dat voor preventie, onderzoek en behandeling jaarlijks 7 tot 10 miljard dollar nodig was. Tot nu heeft het fonds voor 1,92 miljard dollar aan toezeggingen binnen, waarvan 700 tot 800 miljoen dollar voor dit jaar.

Voor de VN-zitting en de G8-top stonden de gulle gevers nog te dringen om hun giften bekend te maken. Maar het saldo viel tegen en daarna bleef het stil. Nadat de Bill & Melinda Gates Foundation 100 miljoen dollar had overgemaakt, kwam er uit de particuliere hoek in totaal nog één miljoen dollar binnen. Van de 48 landen op de UNDP-lijst van meest ontwikkelde naties gaven er 28 helemaal niks, waaronder Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Korea, Oostenrijk, de Verenigde Arabische Emiraten en Israël.

Drie aidsexperts, werkzaam in de VS, Thailand en Mozambique, zijn een campagne begonnen om de bijdrage aan het fonds verplicht te stellen. Ze hebben uitgerekend dat elk land 0,035 procent van zijn Bruto Nationaal Product moet afstaan om aids, tbc en malaria op een overtuigende manier te kunnen bestrijden. Nederland is het enige land dat dit niveau bijna haalt: voor 97 procent. De VS haalt nog niet een zevende van dat niveau (13 procent), Japan niet eens een achtste (12 procent).

Critici maken zich op de discussie-site vooral druk over de geringe Amerikaanse bijdrage van 450 miljoen dollar aan het fonds. ,,Kruimelwerk.'' ,,Een fooi.'' Ze wijzen op de 40 tot 60 miljard dollar die de VS hebben uitgetrokken voor de strijd tegen terreur. Ze vermelden ook fijntjes dat sinds 11 september bijna 1,9 miljoen mensen door aids gestorven zijn, 1 miljoen aan tbc, 0,6 miljoen aan malaria.

De oprichting van het mondiale fonds is met veel gestoei gepaard gaan. Over de samenstelling van het bestuur: zeven donors, zeven ontwikkelingslanden, twee non-gouvernementele organisaties, twee ondernemers. Over de vestigingsplaats: Brussel. Over de rol van de VN: wel vertegenwoordigers van Unaids, WHO en Wereldbank in het bestuur, geen stemrecht. Over de inbreng van aidslijders: één vertegenwoordiger in het bestuur, zonder stemrecht. Over steunverlening: in principe via landen maar via non-gouvernementele organisaties kan ook.

De belangrijkste controverses laaien pas weer nu het aidsfonds vannacht heeft bekendgemaakt wat de eerste 61 projecten zijn die het financieel ondersteunt. Grote vraag vooraf was hoe de middelen over de ziekten aids, tbc en malaria zouden worden verdeeld. Heet hangijzer was ook hoe het fonds de beschikbare gelden voor aidsbestrijding zou spreiden over preventie, onderzoek en zorg. Zou er ook ruimte zijn om aidspatiënten in ontwikkelingslanden anti-retrovirale therapieën te laten volgen, net zoals hun lotgenoten in de rijke landen, zodat hun bestaan wordt veraangenaamd en verlengd?

De eerste reacties op de koers die het aidsfonds heeft ingeslagen, waren vanmorgen gunstig. De belangrijkste klippen – alleen maar preventie, geen anti-retrovirale middelen – zijn handig omzeild.

Directeur Peter van Royen van het Nederlandse Aids Fonds beschouwt de geldverdeling van vannacht als ,,visitekaartje'' waarmee het mondiale fonds laat zien wat voor fonds het wil zijn. Hij hoopt dat de bijdragen van donors de komende jaren sterk zullen groeien ,,als het fonds heeft bewezen dat het werkt''.