Het boek, de prijs en de cultuur

Tot 2005 heeft Nederland een vaste boekenprijs. Over wat er daarna met deze cultuurpolitieke maatregel zou kunnen gebeuren, verscheen gisteren een rapport. Een Europees beleid is er nog niet, wel hebben inmiddels zeven EU-landen besloten de afspraken tussen uitgevers en boekverkopers te vervangen door een wet. Een rondgang langs de Europese praktijk.

In Nederland is een nieuw boek in iedere boekwinkel even duur. Pas na twee jaar mag de uitgever het boek in de ramsj doen, of als het heel goed loopt, besluiten dat het even duur blijft. Zo'n verticale prijsbinding bestaat in het boekenvak al sinds 1903, en sinds 1923 is er zelfs een collectieve verticale prijsbinding. Hierdoor schrijft de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) tegenwoordig de prijs van een boek voor aan de boekhandelaren.

De vaste boekenprijs is een instrument om cultuurpolitiek mee te bedrijven. Het doel is tweeledig: zorgen dat er veel verschillende boeken verschijnen én zorgen dat er veel boekhandelaren zijn om dat brede aanbod te verkopen aan het publiek. Volgens Ari Doeser, secretaris van de Nederlandse Boekverkopersbond, zit het daarmee wel goed. ,,Overal in Nederland zijn op loopafstand boekhandels met een breed assortiment.'' Doeser is het niet eens met een veelgehoord nadeel van de vaste boekenprijs: dat de boeken duurder zouden zijn dan nodig. ,,Een boek kost in Nederland gemiddeld 12,47 euro, dat vind ik zeer betaalbaar.''

De ontheffing van het kartelverbod die het boekenvak in 1997 op grondvan `het algemeen belang' kreeg, loopt op 1 januari 2005 af, en verlenging zit er niet in. Niet zozeer omdat minister Jorritsma daar niets voor voelt, wat wel zo is, maar vooral omdat de nieuwe Mededingingswet ontheffingen alleen toestaat op economische gronden, en niet op cultuurpolitieke, zoals bij de vaste boekenprijs.

De oplossingen die voor dit probleem worden aangedragen, lopen sterk uiteen. ,,De vaste boekenprijs moet verdwijnen'', roept de Consumentenbond. De KVB, en in haar kielzog de Nederlandse Boekverkopersbond (NBb) en de Groep Algemene Uitgevers (GAU) pleiten er juist voor de vaste boekenprijs wettelijk vast te leggen: ,,Een stevige, maar soepele wet'', ziet KVB-directeur Connie Verberne voor zich. D66 en GroenLinks schreven inmiddels een voorlopig ontwerp.

Het Centraal Planbureau (CPB) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) hebben de afgelopen twee jaar gezocht naar alternatieven, en gisteren verscheen hun rapportage Boek en Markt (Den Haag, SCP-CPB, E24,50). Ze geven drie alternatieven: de vaste prijs voor kortere tijd vastleggen, de prijs overlaten aan de markt, of het subsidiëren van boekhandels.

Wat gebeurt er als de vaste boekenprijs in Nederland verdwijnt? ,,Ik zou mijn zaak meteen sluiten'', zegt Ton Schimmelpennink, eigenaar van de kleine, rijkgesorteerde Amsterdamse boekhandel Schimmelpennink. Hij verwacht dan geen winst meer te halen op goedlopende titels, omdat zulke boeken goedkoper bij bijvoorbeeld Albert Heijn komen te liggen. ,,Ik ben voor de helft afhankelijk van goedlopende boeken zoals De eeuw van mijn vader van Geert Mak.''

De uitgevers vinden het evenmin een prettig idee. Joos Kat van Uitgeverij Wereldbibliotheek en Van Gennep: ,,Wij geven nu zestig titels per jaar uit. Dat zouden er minder worden. Ik denk dat ik mijn staf ook zou moeten terugbrengen.'' Een boek is geen nieuwe model auto, dat een jaar of tien mee gaat. ,,Elk boek is een compleet nieuw product, maar wij kunnen er niet, zoals bij een nieuwe auto, een grote promotiecampagne op loslaten.''

In economisch opzicht is de boekenmarkt een marginaal verschijnsel. ,,We hebben het over een markt van ongeveer vierhonderd miljoen euro'', constateert Weekbladpersgroep-uitgever Pieter de Jong. ,,Is dat de energie waard die Economische Zaken erin stopt? Er wordt in een jaar voor meer geld aan badkamerproducten gekocht.'' In 2000 werden er 32,5 miljoen algemene boeken (alle nieuwe publicaties, behalve de wetenschappelijke en educatieve boeken) verkocht. De afzet van algemene boeken was in 2000 ongeveer 285 miljoen euro. De planbureaus suggereren dat boeken drie tot zeven procent goedkoper zouden worden, wat gemiddeld zou neerkomen op 14 miljoen euro.

In de huidige vorm is de vaste boekenprijs `echt passé', zei Jorritsma gisteren bij de presentatie van het rapport. De markt van het algemene boek groeit al jaren niet meer, bovendien zorgt de vaste boekenprijs niet voor meer literair aanbod, concludeerde zij – zonder expliciet te kiezen voor een van de drie alternatieven.

Hoewel veel boekhandelaren en uitgevers beweren dat ze doen aan zogenaamde kruissubsidie – hun winst op een bestseller investeren in moeilijk verkopende boeken, bijvoorbeeld poëzie konden de onderzoekers dat niet aantonen. ,,Het rapport is gedegen, maar het ontbreken van bedrijfsgegevens is de grote makke'', zegt demissionaire staatssecretaris van cultuur Van der Ploeg daarover. Hij zoekt de oorzaak overigens niet bij de onderzoekers, maar bij het boekenvak. ,,Ik zou ze willen oproepen om alsnog over de brug te komen met die gegevens.'' Van der Ploeg, die vorig jaar nog stelde dat ,,mensen met een smalle beurs toch niet mee hoeven te betalen aan de boekenaanschaf van een culturele bovenlaag'', kiest nu voor de `afgebakende boekenprijs', een voortzetting van datzelfde systeem. De vaste boekenprijs afschaffen vindt Van der Ploeg toch `te onzeker'. Voor de staatssecretaris staat of valt alles met de boekhandels. ,,Zij moeten de consument adviseren over de negenduizend titels die er jaarlijks verschijnen. In een vrije markt moet je de kleine boekhandels steunen, en dat kan alleen als je subsidie geeft. Maar dat is geen pragmatische oplossing, het is zelfs juridisch aanvechtbaar.'' Probeer nou eens de botte kant van de vaste boekenprijs eraf te halen, stelt Van der Ploeg voor. ,,Verminder de termijn van twee naar een halfjaar, kijk eens naar de handelsmarge van de boekhandelaar van veertig procent en doe vooral wat aan de grote excessen, zoals bij de schoolboeken.''

De brancheorganisaties KVB, GAU en NBb kunnen zich wel vinden in het voorstel de termijn van de vaste boekenprijs te verkorten, maar minder dan een jaar vinden ze te ver gaan. ,,Dan durven boekverkopers geen voorraad meer in te slaan, uit angst hun marge te verliezen'', aldus de KVB. Van der Ploeg: ,,Je marge kwijtraken is beter dan achterblijven met een onverkochte voorraad. We moeten geen boterberg van boeken in Nederland krijgen.''

De boekhandelmarge van veertig procent, die formeel overigens buiten de vaste boekenprijs valt, is van belang voor een dicht netwerk van boekhandels, stelt de KVB. ,,Afschaffing zal juist de kleine boekhandel in de problemen brengen.'' Schimmelpennink bestiert zo'n kleine boekhandel: ,,Mijn marge is bruto maar 25 procent. Wij zitten echt niet onze zakken te vullen.''

Van der Ploeg denkt al met al dat de vaste boekenprijs gerichter kan worden ingezet. Jorritsma en Van der Ploeg willen het liefst dat er nog dit jaar een besluit wordt genomen. Van der Ploeg: ,,Ik hoop dat het nog mee kan in het regeerakkoord.'' Zowel de voor- als de tegenstanders hebben haast.