De politiek is terug, in chaos

In de politiek, zoals die in geavanceerde westerse landen is gegroeid, wordt niets aan het toeval overgelaten. Doelgroepen worden getest, samples getrokken, de publieke opinie van dag tot dag onderzocht.Er wordt aan de programma's gedokterd, partijleiders worden door experts modern opgelapt, hun teksten door specialisten geschreven. De complete boodschap met de boodschapper wordt zo geraffineerd mogelijk aan de klandizie, wat we het electoraat noemden, verkocht. Dan komt de verrassing: de klanten zijn massaal naar de marktkoopman verderop vertrokken, of ze zijn thuisgebleven. Telkens dezelfde verrassing. Het werkelijk verrassende is, dat het een verrassing is.

De triomf van Le Pen veroorzaakt overal in het westen opschudding, dus ook in de Amerikaanse politieke klasse waar gemengde gevoelens jegens Frankrijk – vooral het land van de linkse intellectuele betweters – worden gekoesterd. Waaraan heeft hij zijn succes te danken? Aan de kiezers die vinden dat er te veel immigranten zijn, te veel misdaad en te weinig werk, en die weten hoe dat komt: door Europa en de Amerikaanse mondialisering. Aan dat alles moet in Frankrijk nu radicaal een eind worden gemaakt. De gevestigde machten hebben getoond dat ze dit niet kunnen. Allemaal praatjesmakers. Dan maar Le Pen, een man die zegt wat hij denkt, en doet wat hij zegt. Het is een langzamerhand vertrouwd klinkende analyse van een bekende verrassing.

Al naar de aard van de natie hebben we dergelijke toestanden meegemaakt in Italië, Oostenrijk, België en Nederland. De conclusie is dat we ons nu moeten afvragen waar Europa, het westen, zich de volgende keer zal laten verrassen. In Duitsland, het Verenigd Koninkrijk? Daar hebben zich nog geen Le Pen-achtigen aangediend. Maar in die landen zijn ook veel immigranten en erbuiten nóg meer die het willen worden. Daar wordt ook geklaagd over het gebrek aan veiligheid. Daar droomt men, in grote trekken, van dezelfde oplossing: de grenzen dicht, meer politie en de oude natie terug. Houd er rekening mee, dat de voorbeelden aanstekelijk kunnen werken. Er heerst een groot heimwee naar de oude orde.

Dat is de stemming in het westen. Wat is een stemming? Op z'n hoogst een impressionistisch begrip waarvan de inhoud wisselt met degene die aan het woord is, en dan afhankelijk van wat zij of haar buurman gisteren heeft meegemaakt. Bij deze reserve geloof ik dat uit collectieve ervaringen op langere termijn ook een algemeen overheersende stemming kan ontstaan. En op grond daarvan, dat de elfde september het hele westen duurzaam kwaad heeft gedaan. Het effect van de aanval is uitgegroeid tot een complex.

De eerste maanden leek het goed te gaan met de oorlog tegen het terrorisme. Afghanistan werd bevrijd uit de theocratische dictatuur van de Talibaan, en tegen de vrees van velen in zette de economische recessie niet door. Nu vermoeden we dat de Amerikaanse economie, die de toon in de wereld zet, in betrekkelijk veilig vaarwater belandt. Maar intussen is het Palestijnse conflict geëscaleerd tot een strijd van wederzijdse vernietiging. President Bush verloor zijn besluitvaardigheid, zigzagde en stuurde tenslotte minister Powell om het politieke puin te ruimen. Dat is mislukt en ook het echte puin is blijven liggen, met alles wat het verbergt. Oorlogsmisdaad, ja of nee? Een resultaat is in ieder geval dat de joden in Berlijn de raad krijgen, op straat geen keppeltje te dragen. Is het een wonder dat geschreven wordt over de `tweede Holocaust'? En dat de Palestijnen zich opmaken voor de volgende intifada?

Wat voorzien was, is gebeurd. Hoezeer Bush het ook had gehoopt, dit conflict laat zich niet als een regionaal vraagstuk behandelen. Integendeel, naarmate het zich verder van een oplossing verwijdert – zoals nu – internationaliseert het zich. In de Amerikaanse binnenlandse politiek werkt het polariserend. In Washington vergroot het de afstand tussen de haviken en de duiven, en deze president die schreeuwende behoefte aan goede raad heeft, blijft eenzaam tussen de fronten zitten. De zichtbare radeloosheid van de machtigste man ter wereld werkt niet kalmerend op de rest.

Als al van een stemming in het westen mag worden gesproken, dan wordt die bepaald door onzekerheid en angst. De overheersende reactie daarop is vooral defensief. De politiek van het westen nadert de grens van georganiseerde paranoia, van de bewaking in de musea waar de bezoeker door een poortje met een metaaldetector moet, en van het vliegtuig waar je je schaartje moet inleveren voor je erin mag, tot de plannen van het Pentagon om preciesie-kernwapens te bouwen om de terroristen in hun grotten uit te schakelen. Onvergelijkbare grootheden? Het zijn allemaal feiten die mee bepalen hoe het dagelijks leven in het westen verandert.

Natuurlijk moet men zich tegen de aanvaller verdedigen. En als de aanvallers onder ons zijn, vraagt dat een ander soort verdediging dan die van vroeger, toen de vijand in slagorde, overzichtelijk, over de landsgrens kwam en men elkaar de oorlog verklaarde. Maar hierop hebben we, in het westelijk paradijs van mondialisering, vrije markt, privatisering, belastingverlaging, individualisering, deze onuitgesproken ideologie van het eeuwig succes, niet gerekend. Een nieuwe verdediging – maar hoe? Niemand heeft er duidelijke denkbeelden over. De massa's die zich bedreigd voelen, reageren klassiek: ze zoeken hun heil bij de radicale wonderdoeners.

Na de depolitisering, het overheersend kenmerk van de periode na de Koude Oorlog, begint een chaotische repolitisering. De oude elites zijn verbruikt, de nieuwe, als die er zijn, moet de tijd worden gegund om zich met resultaten geloofwaardig te maken. Een pauze zonder een economische of energiecrisis, of een grote terroristische aanval. Wie verleent de pauze? Misschien heeft het westen zich sinds de jaren dertig niet in een zo wankel evenwicht bevonden.

En dan, ten slotte, die voetnoot bij de toestand: de leiders van de Amerikaanse katholieken die bij de Paus op het matje worden geroepen omdat menig zielenherder niet van de kinderen kon afblijven. Ook een `teken des tijds'? Het zal geen deel zijn van de wereldcrisis, maar evenmin worden de mensen er rustiger van.