Nog tien jaar verveling voor de boeg

Over tien jaar, denken wetenschappers, zullen apen als proefdieren overbodig zijn. Tot die tijd vervelen ze zich. Morgen spreekt de Kamer erover.

Het krijsen van de chimpansees is al van verre te horen. ,,Dat doen ze als ze iemand niet kennen', zegt algemeen directeur Ronald Bontrop van het proefdierencentrum in Rijswijk. Tientallen chimps hangen tegen de tralies van krappe kooien, grote fluimen richting binnenplaats spuwend. ,,Afstand houden', waarschuwt Bontrop. ,,Tot twee meter mikken ze scherp.' Een verzorger haalt zes jonge chimpansees uit een ,,speelkooi'. Hij pakt de grootste bij de hand, de andere klampen aan en zo wandelen ze weg, in een koddige polonaise, met hun armen zwaaiend en ernstig omkijkend.

De dagen van de chimpansees in het primatencentrum van Rijswijk zijn geteld. Er mogen geen proeven meer worden gedaan op chimpansees, zo besliste het kabinet onlangs. Van de 136 dieren zijn er de afgelopen jaren al 29 uitgeplaatst naar dierentuinen in onder meer Duitsland. Over 42 chimps heeft het Biomedical Primate Research Centre (BPRC) in Rijswijk afspraken gemaakt met dierenpark Amersfoort en dierentuinen in Frankrijk en Denemarken. Van de resterende chimpansees gaan er 34 naar de Stichting AAP die daartoe een speciaal verblijf laat bouwen in Zuid-Spanje. Een groep van 25 met hiv besmette dieren blijft in Rijswijk, tenzij de Kamer daar nog een stokje voor steekt. Eén chimp, Koen, is overleden, volgens actiegroepen ,,onder verdachte omstandigheden', volgens directeur Bontrop gewoon van ouderdom. Deze Koen is door dierenbeschermers tot martelaar gemaakt van de ,,gevangenis' die het leven van de apen tot ,,een hel' maakt.

Met het kabinetsbesluit komt vermoedelijk een einde aan de volgens deskundigen ,,onmogelijke positie' waarin het BPRC jaren heeft verkeerd. Het BPRC werd acht jaar geleden losgemaakt van TNO en verzelfstandigd, deels onder druk van maatschappelijke weerstand tegen dierproeven en deels uit privatiseringsdrang. ,,Een verkeerd besluit', zegt Tjard de Cock Buning, hoogleraar dierproefvraagstukken van de Universiteit Utrecht. ,,Er is toen een rekenfout gemaakt', zegt ook de woordvoerder van verantwoordelijk minister Hermans (OCW). Het BPRC kreeg per onderzoek van de Europese Commissie 50 procent vergoed, niet de 100 waarmee bij de privatisering was gerekend. Om de exploitatie rond te krijgen, moest het BPRC jarenlang commerciële contracten aangaan met de farmaceutische industrie. ,,Dom maar noodzakelijk testwerk', zegt Bontrop. De Utrechtse hoogleraar proefdierkunde Bert van Zutphen: ,,Het BPRC heeft een zwakke financiële start gemaakt. Er werken goed opgeleide, welwillende mensen, maar door het ontbreken van subsidie is er jarenlang niets gekomen van het beter huisvesten van de dieren.'

De financiële nood van het BPRC heeft de afgelopen jaren een spoor van verontwaardiging door de samenleving getrokken. ,,Het BPRC kreeg een slechte naam en niet ten onrechte', stelt De Cock Buning. Dierenbeschermers en actiegroepen sloegen geregeld alarm. ,,Het centrum holt van het ene schandaal naar het andere', zegt directeur Marja Zuidgeest van de Vereniging Proefdiervrij.

De huisvesting van vierhonderd van de duizend resusapen is ronduit slecht. Bontrop stopt bij een raam waarachter zich kooien voor resusapen bevinden, ongeveer twee keer zo groot als de apen zelf. ,,Hier ben ik niet blij mee.' Een paar jaar geleden ketenden actievoerders zich uit protest aan de hekken van het BPRC vast. Televisiereporter Willibrord Fréquin schoot ,,schokkende' beelden. Bontrop: ,,We hebben geen actievoerders nodig om te beseffen dat dit niet goed is. Vanaf de eerste dag dat ik directeur werd, vier jaar geleden, heb ik bij de politiek aangedrongen op meer geld. Maar dat ligt electoraal niet lekker. Zodra je geld steekt in een proefdierencentrum, denken mensen dat je dierproeven toejuicht.' Marja Zuidgeest van Proefdiervrij: ,,Ik vind dat een slap verhaal. Bontrop werkt al jaren als onderzoeker in het BPRC. Waarom heeft hij niet al veel eerder aan de bel getrokken?'

Als de Kamer morgen akkoord gaat met de kabinetsplannen, krijgt het BPRC miljoenen extra subsidie, deels om commercieel onderzoek overbodig te maken, en deels om de apen opnieuw te huisvesten. Er komen vier eenheden voor resusapen met ,,extreem grote' buitenverblijven, zegt Bontrop. De met hiv besmette chimpansees krijgen ,,een paleis'. Bontrop: ,,De apen krijgen het beter dan onze medewerkers.' Er komen extra verzorgers. Er komt een afdeling alternatieve dierproeven. En een etholoog die toeziet op ,,kooiverrijking', zoals dat heet, ,,zodat ze niet alleen verveeld voor zich uit hoeven te kijken'. Bontrop gelooft in de toekomst van zijn instituut. ,,Het doen van dierproeven is een noodzakelijk kwaad. Er zijn ziektes waaraan miljoenen mensen sterven. Tuberculose is een killer. Malaria is verschrikkelijk. Het aidsonderzoek verloopt voorspoedig. Ik durf de stelling aan dat als er binnenkort een aidsvaccin komt, dat dankzij onderzoek met apen is.'

Over de noodzaak van dierproeven wordt verschillend gedacht. In een brief aan de Kamer stelt minister Hermans dat het BPRC ,,een belangrijke functie vervult in het biomedisch wetenschappelijk onderzoek'. De minister vervolgt: ,,Het streven moet zijn experimenten met primaten te beëindigen. Dat is op dit moment evenwel nog niet mogelijk, omdat er geen of geen goede, gevalideerde alternatieven voor proeven met primaten zijn.' Hoogleraar De Cock Buning: ,,Het is eigenlijk een merkwaardig kabinetsbesluit. Enerzijds komt er veel meer geld voor de apen. Anderzijds is het beleid erop gericht de proeven te beëindigen. Of dat kan, hangt af van doorbraken in het wetenschappelijk onderzoek. Ik verwacht dat over tien jaar vrijwel alle apenproeven overbodig zijn geworden door ontwikkelingen op het gebied van transgene dieren of alternatieven uit genomics-onderzoek, moleculaire biologie.'

Hoogleraar Van Zutphen nuanceert de verwachtingen over alternatieven. ,,Het leven is zo complex, dat als je die complexiteit nodig hebt om het effect van medicijnen op mensen te beoordelen, je op dat leven bent aangewezen.' Het beste ,,model' is de mens zelf, onderstreept Van Zutphen. Maar als de maatschappij vindt dat er geen risicovolle proeven op mensen moeten worden gedaan, dan kom je al gauw bij proefdieren terecht.

Directeur Bontrop loopt langs de verblijven van de chimpansees in Rijswijk. Eén kijkt de bezoekers kalm aan, intussen zorgvuldig peren verzamelend, deze op een plankje leggend en er zelf bij gaan zittend. Bontrop: ,,Genetisch is de chimpansee voor 98,7 procent hetzelfde als de mens. Verbazingwekkend dat de resterende 1,3 procent toch nog zo veel verschil maakt.'