Geborduurde porno en riksja's in de zee

Dat krijg je ervan. Als kunstinstellingen niet meer worden afgerekend op kwaliteit maar op omzet en bezoekersstromen gaan ze op de verpakking letten. Neem De Appel, die op dit moment hardnekkig een zak borrelnootjes imiteert. De instelling, notoir stiltecentrum, stak zich onder druk van tijdgeest en geldstromen in een nieuwe huisstijl. Helaas had ontwerper Jop van Bennekom een offday; hij bedacht een nieuwsbrief met een onleesbare voorkant en haalde, heel campy, het 27 jaar oude Appel-logo van stal, een cirkel waarin, u raadt het al, een appeltje pronkt. Omdat ze bij de Appel wel beseffen dat dit geen grote bezoeksstromen genereert, is ook de wijze van exposeren aangepast. Vanaf heden is de tweede verdieping gereserveerd voor `Cinema/Sounds/Synergy', drie presentaties in verschillende media. Op de eerste verdieping vindt `gewoon' een tentoonstelling plaats van een aanstormende kunstenaar. De truc is dat de projecten verschillende looptijden hebben. Wie alles wil zien moet vaker terugkomen. Leve de omzet.

Maar zoals dat gaat met borrelnootjes: nieuwe zak, zelfde inhoud. En terecht, in dit geval, want het tonen van goede, jonge, internationale kunstenaars is nog steeds het voornaamste bestaansrecht van De Appel. Spijtig is wel dat directeur Saskia Bos en gastcurator Theo Tegelaars op deze eerste aflevering in het nieuwe concept een wat ongelukkige hand van kiezen hadden, al past die wel in het nieuwe, maatschappijbewuste Appel-profiel. Van de vijf deelnemers zijn er twee niet-westers, het werk van de andere drie is zwaar interactief.

Zoveel modieusheid wreekt zich in de kwaliteit, al valt dat nog mee bij Ghada Amer, die de eerste solo verzorgt. Amer werd geboren in Kairo, woont in New York en maakt borduurkunst met veel porno-verwijzingen – masturberende vrouwen, fellatio, cunnilingus. Het is allemaal heel nadrukkelijk provocerend, op het kinderachtige af. Dat het werk toch nog spannend is, komt dan ook niet zozeer door de porno, alswel doordat Amer de draden van de voorstellingen in dunne `abstracte' lijnen laat weglopen. Het borduurwerk lijkt zichzelf te ontrafelen, alsof het zijn eigen obsceniteit wil ontkennen en opheffen.

Haar werk is daarmee een stuk intrigerender dan de kunst die de toeschouwer tot daden wil aanzetten, al is het maar omdat dat vaak misgaat. Bij het Sounds-werk van Peter Luining, waar de toeschouwer een wilde mêlée van gekleurde vlakken en geluiden kan aansturen, zat de muis vast. Golden Masters nodigen vijftien kunstenaars uit een deel van de Appel-wand te vullen, maar tijdens mijn bezoek had dat tot nu toe vooral in lege vakken geresulteerd. Het beste waren nog de curieuze kastjes die Tejo Remy ontwierp voor de boeken en catalogi. Het aloude leestafelconcept in borrelnootverpakking.

Maar dan, ineens, is er in het Cinema-zaaltje de film Memorial Project Nha Trang van de Japanner Jun Nguyen Hatsushiba. Zijn werk bestaat uit twee delen, beide gefilmd op de bodem van de Zuid-Chinese zee. In het eerste deel ploegen zes Vietnamese duikers, zonder maskers of zuurstofflessen, over de zeebodem met drie riksja's. Een vreemd, maar poëtisch gezicht: duo-gewijs duwen ze de riksja voort, fietsen een stukje over de bodem om vervolgens in formatie weer naar de oppervlakte op te stijgen. De exotische riksja's, het sjorren aan de fietsen en de beangstigend lange tijd die de duikers onder water blijven, maken het werk adembenemend. Dat wordt versterkt door deel twee. De duikers zijn verdwenen, de camera dwaalt over de zeebodem en stuit op zes witte, rechthoekige, bijna transparante `tenten' die tussen de koralen staan. Het is zo goed als niets, en toch kun je je met gemak voorstellen dat de hemel er zo uit moet zien. De tenten zijn tegelijk een schrijnend contrast met de zwoegende duikers, verstild en poëtisch, en maken uiteindelijk diepe indruk. Met zijn film redt Hatsushiba de eerste expositie van De Appel-nieuwe-stijl op z'n sloffen.

Tentoonstelling: Ghada Amer, Jun Nguyen Hatsushiba, Peter Luining, Tejo Remy, Golden Masters. De Appel, Nieuwe Spiegelstraat 10 Amsterdam. Di t/m zo 11-18u. Inf. www.deappel.nl