Vijfde Republiek

De Vijfde Republiek trilt op haar grondvesten. De beslissende verkiezingsronde voor het presidentschap in Frankrijk over twee weken gaat tussen de zittende president en gaullist Chirac en de rechts-radicaal Le Pen. Hoewel het verschil bij de eerste ronde gisteren slechts drie procentpunt bedroeg, zijn de kansen van Le Pen gering. Chirac moet in staat zijn de meerderheid der liberale en linkse kiezers `contre coeur' achter zich te krijgen. Maar er is door de Franse kiezer een toon gezet met verderstrekkende consequenties. Ogenschijnlijk vanuit het niets is Le Pen, na een scheuring in zijn partij Front National, teruggekomen. Diens xenofobie (een mengeling van meer of minder heimelijk racisme, antisemitisme, anti-islam en anti-Europa) is geen marginaal verschijnsel meer, maar weerspiegelt een bredere onderstroom.

De gevolgen daarvan zijn nog niet te overzien. Na de tweede ronde zullen er waarschijnlijk parlementsverkiezingen worden gehouden die bepalend zijn voor de samenstelling van de nieuwe regering. Als Chirac over twee weken wordt herkozen, zal hij die namelijk moeten uitschrijven om weer over een meerderheid in de volksvertegenwoordiging te kunnen beschikken.

De uitslag daarvan is volstrekt ongewis. Dat heeft vooral te maken met de grote verliezer van gisteren: premier Jospin. Voor het eerst in bijna 35 jaar hebben de socialisten al na de eerste ronde geen schijn van kans meer op het Elysée. De electorale kaalslag doet enigszins denken aan de presidentsverkiezingen van 1969, een jaar na de quasi-revolutie der studenten en arbeiders in mei '68 die `links' in brokken uiteen deed vallen. Toen stond De Gaulle's trouwe premier Pompidou in de tweede ronde tegenover de `rechtse' senaatsvoorzitter Poher en was er geen sprake van een klassieke tweestrijd tussen `rechts' en `links'. Maar het verschil tussen 1969 en 2002 is dat er indertijd in Frankrijk geen socialistische partij bestond en nu wel. Sterker, de PSF heeft in de persoon van Jospin jarenlang met president Chirac geregeerd. Door deze samenwerking tussen de klassieke antagonisten heeft Jospin zijn natuurlijke achterban verwaarloosd. De PSF heeft zo ruimte gegeven aan een trotskistische sekte die al dertig jaar tevergeefs poogt voet aan de grond te krijgen en nu met 6,4 procent voor kandidaat Laguiller een historisch resultaat heeft behaald.

Dit succes is echter niet de doodsteek voor de socialisten geweest. Laguiller lijkt haar aanhang vooral te hebben weggehaald bij de communisten, die zich met 3,6 procent van de stemmen moeten afvragen of deze partij niet ten dode is opgeschreven. Nee, Jospin heeft de verkiezingen vooral verloren door een dissident uit zijn eigen partij: de linkse republikein Chevènement. Tijdens zijn premierschap heeft hij de euroscepticus Chevènement laten lopen, met alle electorale gevolgen van dien. Jospin heeft de verantwoordelijkheid al aanvaard. Hij stapt op. Maar een wederopstanding van zijn partij is daarmee niet gegarandeerd.

Het lot van Jospin is geen exclusief Frans fenomeen. Wat in Frankrijk `cohabitation' heet, wordt in Groot-Brittannië `Third Way' of `New Labour', in de Bondsrepubliek `Neue Mitte' en in Nederland `paars' genoemd. Overal lijken de kiezers daarvan genoeg te hebben. In Engeland staat premier Blair onder grote druk, omdat hij nog steeds niet in staat is zijn beloftes waar te maken. In Nederland is het `paars' van Kok vroegtijdig aan zijn einde gekomen. En in Duitsland moet kanselier Schröder zich voorbereiden op verlies. Gisteren zijn de verkiezingen in Sachsen-Anhalt uitgemond in een strafactie tegen zijn sociaal-democratische SPD, die ruim 15 procent verloor en in deze Oost-Duitse deelstaat zelfs de ex-communisten moet laten voorgaan.

In half West-Europa manifesteert zich een verlangen naar polarisatie. Dit uit zich in succes voor protestpartijen die het bestel op de korrel nemen. Het kan geen kwaad dat de gevestigde machten op gezette tijden worden geconfronteerd met de maatschappelijke werkelijheid waarvoor ze de ogen hebben gesloten. Het kan wel kwaad als de golf van anti-politiek ook daadwerkelijk politiek wordt. Rumoer is goed en houdt de democratie levend. Maar niet tegen elke prijs.

Gerectificeerd

Verkiezingen

In het hoofdartikel Vijfde Republiek (22 april, pagina 7) staat dat de Franse president na de tweede stemronde waarschijnlijk parlementsverkiezingen uitschrijft. De data voor de verkiezingen van 9 en 16 juni voor de Assemblée Nationale liggen al geruime tijd vast.