Een kunstpaus gaat naar Rome

Net nu criticus Michaël Zeeman is onderscheiden met een Gouden Ganzenveer voor zijn `belangrijke bijdrage aan de Nederlandse, geschreven cultuur', neemt zijn loopbaan een nieuwe wending. Hij verlaat de Volkskrant, en zijn tv-programma stopt. Nederlands grootste boekenman wordt correspondent te Rome.

Wars is hij van ,,die vermoeiende hang naar kleffe dubbelzinnigheid of lompe schuinsmarcheerderij', ,,de bravoure van, zeg, Giphart of Zwagerman'. Geef Michaël Zeeman maar de ,,mannenhumor' van de negentiende-eeuwse gebroeders de Goncourt, zo schrijft hij in de Volkskrant bij het verschijnen van een Nederlandse vertaling van hun dagboek. Dat ,,voor seksistisch, ja, misogyn, versleten' dagboek gaf tenminste een ,,ongekuiste indruk' van ,,het sfeertje waarin de auteurs geleefd hadden'.

Onvermoeibaar strijdt de reus Zeeman (twee meter lang) sinds bijna een kwart eeuw tegen slapte en hypocrisie in de Nederlandse kunst en literatuur. Als criticus in de krant en op de VPRO-televisie, als organisator van literaire cafés, als voorzitter van fora, jury's en festivals. Terwijl hij uitgroeide tot kunstpaus schreef hij zelf ook boeken en gaf hij les aan studenten. Vorige week werd hij voor zijn `belangrijke bijdrage aan de Nederlandse, geschreven cultuur' beloond met de Gouden Ganzenveer, een in 1955 ingestelde prijs die eerder onder meer werd toegekend aan prof.dr. L. de Jong en columnist H.J.A. Hofland. ,,Hij zet zich op heel veel fronten met passie in voor serieuze literatuur', zegt schrijver/journalist en goede vriend Bas Heijne, lid van de `academie' die de prijs toekende. ,,Voor dat soort boeken heb je een middelaar nodig voor het grote publiek. Ik denk dat hij dat heel goed kan.'

Ook Michaël Zeeman staat bekend als seksistisch, ja misogyn. Ook hij geeft het liefst een ongekuiste indruk van boeken èn auteurs. Zijn vijanden spreken van een dictatoriale, machtsbeluste man. Voor zijn vrienden, broers en zus is hij liefdevol, trouw, gevoelig. Hij struikelde vaak, maar viel nooit. Niet toen hij in de jaren tachtig werd gearresteerd op verdenking van verduistering van boeken. Niet toen zijn echtgenote Eva Cossée in de jaren negentig aangifte tegen hem deed wegens mishandeling. Niet toen de hoofdredactie van de Volkskrant hem — chef kunst — berispte omdat een personage in Zeemans prozadebuut sterk leek op een van zijn ondergeschikten. Altijd waren er mensen die hem beschermden, aan het woord lieten, eerden.

Nu pas wankelt zijn imperium. In juli stopt zijn boekenprogramma bij de VPRO, in september verlaat hij na elf jaar de redactie van de Volkskrant. Zijn vertrek volgt op een nieuwe rel. In januari liet hij merken op de hoogte te zijn van de persoonlijke e-mailcorrespondentie tussen schrijver Joost Zwagerman en Volkskrant-boekenredacteur Willem Kuipers. Die namen dat hoog op en overwogen aangifte te doen wegens schending van het briefgeheim, waar ze weer vanaf zagen. Zeeman houdt vol dat de correspondentie ,,door een meesterlijk toeval' in zijn handen is gekomen en dat de inhoud een ,,lastercampagne' tegen zijn persoon betreft. Hij verloor. Zijn vertrek, aldus hoofdredacteur Pieter Broertjes, staat ,,niet helemaal los van het conflict'. Zeeman gaat naar Rome en wordt daar op contractbasis `cultureel correspondent'. Wel blijft hij schrijven voor de boekenbijlage. Broertjes: ,,Hij is toch de boekenman van Nederland.'

Michaël Zeeman kwam uit het niets. Het niets, dat waren het vissersdorp Marken, waar hij werd geboren, en het Friese platteland, waar hij opgroeide. Hij is de tweede van zes naar heiligen en engelen vernoemde kinderen. Zijn vader was een man van twaalf ambachten, dertien ongelukken, zegt Melchior, de jongste. ,,Hij was een tijdje huisschilder en beschilderde ook Hindelooper aardewerk.' Daarnaast had Cornelis Zeeman een roeping. Na jaren van zelfstudie kon hij in 1968 volgens de reglementen van de kerkorde wegens `singuliere gave' als dominee aan de slag in Friesland. Michaël Zeeman verhuisde naar het noorden.

Als oudste zoon had hij een bijzondere positie. Zijn vader wilde dat hij theoloog werd, zegt zijn drie jaar jongere zus Angelica, bijna even lang, met nog weliger haardos en ijsblauwe, onbevreesde blik. Zijn moeder adoreerde hem. ,,Ze zei weleens tegen mijn zus en mij: Jullie moeten maar veel lezen, dan zijn er tenminste mensen die met hem kunnen praten.'

Het gezin verhuisde vaak. Vriendjes en vriendinnetjes werden door Cornelis onderworpen aan een verhoor over hun geloof en bleven liever weg. Haar moeder ervaarde Angelica als `een alziend oog'. ,,Ze hield je ontzettend in de gaten. Wij mochten niet naar het dorpshuis of naar feesten, want ze kon niet controleren wat je daar deed.'

De buitenwereld drong alleen binnen in de vorm van boeken. Cornelis Zeeman hield van boeken en verzamelde ze. Michaël omringde zich er van jongs af aan mee op zijn kamer, volgens Angelica altijd ,,een soort heiligdom' in de pastorie. ,,Hij was de enige die de deur op slot mocht doen.' Hoewel sommige schrijvers taboe waren (Wolkers, Hermans) kreeg Michaël alle kans te lezen wat hij wilde. Daar maakte hij gulzig gebruik van. ,,Hij zette de halve wereldliteratuur op zijn lijst', zegt redacteur Geart de Vries van Omrop Fryslan, die een paar klassen hoger zat op christelijk lyceum Oostergo in Dokkum. Michaël schreef ook in de alternatieve, niet-gecensureerde schoolkrant Onan. Daarin verschenen zijn eerste gedichten.

Tegen die tijd was het duidelijk dat hij geen theoloog werd. Ruzies volgden elkaar op en bereikten een hoogtepunt toen hij zeventien was. Op een dag dat zijn ouders weg waren, laadde hij zijn boeken in een busje en vertrok voorgoed. Na zijn vertrek werd thuis niet meer over hem gepraat. Een paar jaar later stortte hij in en kwam terecht bij een psychiater, een episode waarover hij twee jaar geleden in Trouw zei: ,,Ik kon het niet meer aan. Noch mijn vader, noch God, noch het dorp, noch de stad, noch mijn leven, noch mijn denken — het was een grote bloederige kluwen van angst.' Hij krabbelde op en sloot het verleden af. Met Angelica hield hij contact en zijn broers zochten hem later weer op. Ook zij hebben inmiddels gebroken met hun ouders. In interviews spreekt Zeeman met enig respect over zijn nu demente vader, maar is hij genadeloos over zijn moeder. ,,Ik heb een diepe, diepe afkeer van haar. Ze is boosaardig, vals tot in het merg', zei hij vorig jaar in het boek Geletterde mannen.

De boeken bleven. Twaalf jaar werkte Zeeman in boekhandel De Tille in Leeuwarden, waar hij een vooruitstrevende wetenschappelijke afdeling opzette. Intussen studeerde hij filosofie in Groningen en werkte als student-assistant. Hij kreeg een relatie met een twaalf jaar oudere vrouw met kind, die ook bij De Tille werkte, en raakte bevriend met Pieter Sijpersma, die later hoofdredacteur zou worden van de Leeuwarder Courant. Sijpersma volgde werkcolleges filosofie bij hem en werkte met hem samen bij De Tille. In hun vrije tijd reden ze oude cafés van Friesland af. Zeemans studie kwam al snel onder druk te staan van andere activiteiten. Hij schreef stukken voor NRC Handelsblad en richtte met Geart de Vries de Stichting Litteraire Activiteiten Leeuwarden op. Hij studeerde nooit af, maar duidde zichzelf wel aan als `wijsgeer' in het telefoonboek van Leeuwarden.

Zijn tijd daar eindigde even abrupt als zijn tijd thuis. In 1986 werd hij gearresteerd op verdenking van verduistering van boeken uit De Tille, ter waarde van honderdduizenden guldens. De rechtszaak zou zeven jaar duren en eindigen met een afspraak om de strijd te staken. Zeeman is altijd blijven beweren dat de eigenaar van De Tille hem voor zijn werk deels in boeken betaalde. Twee jaar geleden zei hij in Trouw dat hij die betaling na verloop van tijd zelf regelde. ,,Ja', voegde hij daaraan toe, ,,het is goed mogelijk dat de verhouding tussen uren en boeken op een gegeven moment is scheefgezakt.' De affaire bleek geen obstakel voor zijn loopbaan. Nog geen jaar na zijn arrestatie werd hij aangenomen als stafmedewerker letteren bij de Rotterdamse kunststichting. Zeeman verhuisde naar het westen.

Maandagochtend, een week geleden. Twaalf derde- en vierdejaarsstudenten verzamelen zich in een zaaltje van de Universiteit van Amsterdam voor hun tweede college Documentaire Journalistieke Pers. Michaël Zeeman komt binnen met een glas koffie in de hand. Hij wurmt zich achter een tafel en zwijgt. Vanaf kwart over negen bespreekt hij met zijn hese, wat holle stem in hoog tempo twee krantenartikelen. In hoog tempo stelt hij vragen. Betogen sluit hij af met: ,,Eens? Eens.' Bij de bespreking van het huiswerk maakt hij een poging tot filmrecensie met de grond gelijk. ,,Dit zijn voor mij ongelooflijke clichés, afgewisseld met raadselachtige mededelingen. Zo'n uitdrukking `het doek halen', zijn jullie daar gelukkig mee?' ,,Ja', zegt een student met een petje. ,,Ja? Ik krijg daar afhangende schouders van.'

In duizenden recensies, essays en interviews geeft Zeeman blijk van dezelfde meedogenloze scherpte. Dankzij zijn enorme eruditie — hij leest een boek per dag en bezit naar eigen zeggen dertigduizend boeken — wordt hij onontkoombaar in de republiek der letteren. Tussen 1991 en 1996 is hij als chef kunst bij de Volkskrant een spin in het web. ,,Onder schrijvers heb je altijd een sfeertje van laten we elkaar sparen', zegt schrijfster Désanne van Brederode. ,,Zo'n Michaël die mensen in hun gezicht zegt: ik vind je een prulschrijver, dat is wel verfrissend.'

Hij krijgt een reputatie. Dat hij vrouwen verslindt alsof het boeken zijn. Dat hij vrouwen slaat. Dat hij vreemde streken heeft. Schrijver Joost Zwagerman doet in zijn essaybundel Collega's van God (1993) een poging hem te analyseren. ,,.. hij is geen geborneerde gek of geboren corrupteling maar het schoolvoorbeeld van de belangenvrije dichter die, zodra hem op grond van zijn talenten macht en invloed worden toebedeeld, een reuzenzwaai maakt en triest genoeg verandert in een stechelende mandarijn.' Zeeman vergeet niet licht, ondervindt Zwagerman. ,,Redacteuren van tijdschriften waar ik voor schrijf plegen telefoontjes van hem te krijgen met het klemmende verzoek mij te ontslaan. Dat is na dat artikel begonnen.' In 1997 breekt Zeeman een roman van Zwagerman op tv zo finaal af dat televisierecensent Frits Abrahams de volgende dag in NRC Handelsblad spreekt van ,,een persoonlijke vendetta'.

Als Zeeman nog werkt bij de Rotterdamse kunststichting, circuleert zijn naam voor de functie van literair redacteur bij NRC Handelsblad, herinnert toenmalig hoofdredacteur Wout Woltz zich. Hij krijgt de baan niet. ,,De kunstredactie wilde een degelijker iemand.' Dat wordt Reinjan Mulder, tegenwoordig redacteur bij uitgeverij De Geus. Omstreeks die tijd nodigt Zeeman Mulder uit voor een gezamenlijke werkreis naar Praag, herinnert Mulder zich. Kort voor vertrek zegt hij echter weer af. ,,Hij belde mij op dat hij alleen wilde gaan en dat hij ging schrijven voor de Volkskrant.' Mulder gaat ook en schrijft stukken voor de NRC. ,,Toen is hij ontzettend kwaad geworden. Ik zou zijn onderwerpen afpikken. Zeeman schreef een kwaaie brief aan Wout Woltz, een gemene brief achter mijn rug om. Opeens waren we gebrouilleerd, terwijl we een week eerder nog vrienden waren. Later is dat weer bijgelegd.'

Er zijn ook vrienden met alleen goede ervaringen. Schrijfster Yasmina Allas waardeert zijn oprechtheid. ,,Hij staat onbevangen in het leven. Hij kan zich ongelooflijk onveilig voelen. Dat maakt hem een kwetsbare jongen. Aan de andere kant is hij groot, ongrijpbaar. Hij heeft veel karakters in zich.'

Als Zeemans verhalenbundel De Verduistering verschijnt, identificeren journalisten twee personages daaruit als twee van zijn verklaarde vijanden. De een is columnist Theo van Gogh, de ander — een filmjournalist met `een waterig varkenshoofd, half en half al opgelost in de grote hoeveelheden bier en jenever die hij dagelijks innam' — Volkskrant-filmrecensent Peter van Bueren. ,,Daar moest ik niet om lachen, nee', zegt Van Bueren, in die tijd Zeemans ondergeschikte. ,,Dat vond ik niet leuk.'

Vorig jaar kreeg Zeeman een koekje van eigen deeg. Désanne van Brederode baseerde een personage in haar roman Mensen met een hobby ten dele op hem. Het personage, boekenliefhebber en verleider Maurits Müller, heeft in zijn computer een lijst van 263 vrouwen met wie hij naar bed is geweest. Begin deze maand verscheen een korte ingezonden brief in HP/De Tijd, waarin uitgeefster Eva Cossée, Zeemans ex-vrouw, vermanend wordt toegesproken over ,,schaamteloos veel drukfouten' in haar eerste uitgave. Was getekend: Maurits Müller.

Dat Zeeman speelt, charmeert, verleidt, erkennen vriend en vijand. ,,Zijn bluf pakt mensen in', zegt Peter van Bueren. ,,Vraag je: Kun je schaken? Zegt hij: Ja, maar alleen blind.' Later kreeg Van Bueren twijfels over zulke antwoorden. ,,Je krijgt geen grip op hem. Nooit kom je erachter of hij het verschil weet tussen een loper en een paard.' Zeeman lijkt een al te grote duidelijkheid over zijn persoon het liefst te vermijden. Sommige van zijn beweringen blijken niet helemaal te kloppen. Zo vertellen vrienden en hijzelf (HP/De Tijd, 31-5-1996) dat hij gymnasium heeft gedaan, maar staat hij op zijn middelbare school te boek als iemand met een diploma atheneum B. Volgens hemzelf maakte zijn vader etsen en illustraties, volgens zijn broers was hij huisschilder. Volgens hemzelf werd hij vroeger vaak in elkaar geslagen omdat hij moeilijk liep, zijn zus kan zich daar niets van herinneren. Volgens hemzelf stotterde hij als kind; niemand weet er meer van.

De kunstpaus verhuist naar Rome. Maar wie is hij? Een groot schrijver? Zijn roman De Denksporter wordt al jaren door de uitgeverij aangekondigd. Wat zijn zijn opvattingen over literatuur? Er is geen boek van zijn hand om daarop na te slaan. Volgens studiegenoot Pieter Sijpersma is Zeeman zijn bestemming misgelopen. ,,De verlokking van applaus en roem hebben hem van het pad doen afwijken. Een uur vollullen over literatuur, stukken in de krant — mooi, maar allemaal dagwerk. Hij had het in zich om dingen te maken die beklijven.'

Gerectificeerd

Michaël Zeeman

De Raad voor de Journalistiek heeft een klacht van Volkskrant-journalist M. Zeeman tegen NRC Handelsblad en redacteur J. Mat deels gegrond verklaard. In een profiel over Zeeman, gepubliceerd op 22 april dit jaar, haalde de krant aan dat Zeeman in 1986 is gearresteerd op verdenking van diefstal van boeken. `De rechtszaak zou zeven jaar duren en eindigen met een afspraak om de strijd te staken.' Volgens de Raad is deze weergave van de feiten onvolledig zonder de vermelding dat het ging om een civiele rechtszaak en ,,is niet adequaat bericht over de voor klager gunstige afloop van de procedures'. ,,Aldus hebben verweerders op dit punt onvolledig en ten onrechte overwegend negatief over klager bericht, terwijl is gesteld noch gebleken dat bijzondere omstandigheden dat kunnen rechtvaardigen', aldus de Raad.