De stijlvolle opmars van het strijkkwartet

De Stichting Strijkkwartetten Nederland bood dit weekend een voorproefje van de nieuwe concertseries die in september van start gaan in kastelen, villa's en stadhuizen van Middelburg tot Friesland.

Door de matglazen vensters van het Muiderslot schijnt de ondergaande zon. Hoge masten verglijden in de verte, de omringende tuinen staan in bloei. Hier woonde en werkte de dichter en historicus P.C. Hooft, en het lijkt alsof er sinds de Gouden Eeuw nooit iets veranderd is. Boven de gelagkamer is een intiem zaaltje voor concerten ingericht. Aan de muur hangen liederlijke schilderijen, kaarsen branden, en het Franciscus Kwartet neemt plaats voor de open haard.

,,Welkom op dit concert, dat maar een onderdeeltje is van een grote manifestatie'', zegt cellist Sebastiaan van Eck (46), oprichter van de Stichting Strijkkwartetten Nederland. ,,Ons doel is het strijkkwartet dichter bij het publiek te brengen, maar ook om de deelnemende kwartetten meer concertmogelijkheden te bieden. Daarnaast willen we jonge kwartetten een kans geven podiumervaring op te doen, en Nederlandse componisten aanzetten tot nieuwe strijkwartetten. Lenteregen van Theo Verbey, dat hij schreef in opdracht van de stichting, is daarvan het eerste voorbeeld.''

Van Eck vertelt aansluitend over Joseph Haydn, de geestelijke vader van het strijkkwartet, en over Beethoven, die de fakkel overnam. ,,De zes kwartetten van zijn opus 18 vormen de spil van het strijkkwartet-repertoire. Over enkele seconden beginnen zes kwartetten in kastelen en stadhuizen van Friesland tot aan Limburg aan de integrale uitvoering van Beethovens Opus 18. Wij hopen dat Nederland er een beetje beter van wordt. Wilt u de andere vijf kwartetten van Beethoven ook horen, neem dan een abonnement op een van onze series. Daarin komen ze allemaal langs.''

Het Franciscus Kwartet, het Camilli Kwartet, het Daniel Kwartet, het Raphael Kwartet, het Párkányi Kwartet en het Utrecht String Quartet gaven dit weekend op twaalf stijlvolle lokaties door het hele land elk twee concerten. Daarop weerklonken behalve één van de zes opus 18-kwartetten van Beethoven ook de wereldpremière van Theo Verbey's Lenteregen, en een per kwartet uitverkoren 'hit' uit het repertoire.

Het Francicus Kwartet, waarin Van Eck cello speelt, koos voor Smetana's Aus meinem Leben, waarvan het een enthousiaste maar wat houterige uitvoering gaf. Wél mooi speelde het strijkkwartet Beethovens Strijkkwartet in A (op. 18 nr. 5) en de première van Verbey's Lenteregen, dat vanwege de preoccupatie met ritmische patronen de serene sfeer in het Muiderslot deed opschrikken als een hagelbui. Verbey opteerde met Lenteregen nadrukkelijk voor een kwartet in de traditie van het strijkkwartet, voor 'muziek die niet past in de Nachwuchs van de Tweede Weense School'.

Van Eck, in het dagelijkse leven cellist van het Radio Symfonie Orkest, is bijzonder tevreden over het resultaat van zijn initiatief. ,,We zaten niet te wachten op een compositie die het publiek met gefronsde wenkbrauwen het kasteel zou uitjagen. Het stuk van Verbey is kleurrijk en licht, meer Ravel dan Brahms. Aan de partituur kun je aflezen dat Verbey goed op de hoogte is van de mogelijkheden van het strijkkwartet.''

Theo Verbey is evenzeer enthousiast over het initiatief van Van Eck. ,,Het hele kamermuziekleven staat de laatste jaren onder druk, omdat de zalen zelf programmeren. Voorheen werd dat gedaan in overleg met het Nederlands Impressariaat, maar met het vertrek van directeur Van Waveren in 1996 is het hele cirquit ingestort. Nu moeten strijkkwartetten concurreren met cabaretiers. Het is ontzettend goed dat kwartetten nu hun eigen werkgelegenheid creëren, temeer daar er onder het hooggeschoolde publiek een grote belangstelling bestaat voor de kamermuziek. Het strijkkwartet is echt eigen aan de West-Europese cultuur.

,,In de tijd van Haydn bestond er nauwelijks een scheiding tussen professionele musici en amateurs. Bij het kwartetspelen ging het meestal niet om geld verdienen, maar om ontspannen samen musiceren in een prettige omgeving. Voor mij als componist is het strijkkwartet een ideaal medium. De klank mengt erg goed, en je kunt er lang naar luisteren. In Lenteregen gaat het vooral om de structuur en de afwisseling tussen verschillende soorten materiaal. Net als Mozart wil ik aan de ene kant een zinvol betoog creëren, en aan de andere kant verrassend zijn. Alle vier de stemmen zijn in mijn stuk even belangrijk. Als componist sta ik boven de partijen.''

Initiatiefnemer Sebastiaan van Eck heeft twee maanden lang door Nederland gereisd om geschikte lokaties te vinden voor zijn strijkkwartettenproject. ,,In bijna alle provincies vond ik wel een aardig kasteeltje of een landgoed, maar in Friesland wilde het almaar niet lukken. Tot iemand me attendeerde op de woonboerderij van Ed Nijpels, een 'kop-hals-romp'-boerderij in Langweer met een prachtige schuur, waar wel vaker culturele manifestaties plaatsvinden.''

Ed Nijpels en zijn vrouw werken graag mee aan de popularisering van het strijkkwartet in Nederland: ,,Wij zijn vereerd dat we aan dit creatieve project mogen meedoen. Onze boerderij is een mooi voorbeeld van cultureel hergebruik van fraaie historische gebouwen in de provincie. Door gastvrijheid te bieden aan de strijkkwartetten, hopen we veel Friezen een plezier te doen.''

Na afloop van het concert in het Muiderslot, wordt het publiek in de gelagkamer onthaald op een gratis glas wijn. De musici mengen zich informeel onder de gasten, en er worden gesprekken gevoerd over muziek in het algemeen en de kwartetmuziek in het bijzonder. Van Eck: ,,We zijn bewust uit op het verlagen van de drempel tussen musici en het publiek. Het toegangskaartje kost niet meer dan 12,50 euro, dus iedereen is van harte welkom. In september gaan op alle dertien lokaties kwartetseries van vijf concerten van start. Dinsdag is er nog een extra concert in de Gehoorzaal van Kasteel Hoensbroek. Dat kasteel was dit weekend helaas al voor een ander evenement verhuurd!''

Info: www.strijkkwartetten.nl of tel: 035-6238583