Seks is uit

De vertrekkende hoogleraren seksuologie weten nog niet of ze worden vervangen. Is seks `uit', zoals zij zelf zeggen? Of hebben ze zitten slapen, bijvoorbeeld als het om onderzoek naar allochtonen gaat? Ellen de Bruin en Monique Snoeijen peilen de meningen.

Eerst maar even dit: de seksuele revolutie in Nederland is niet voltooid. ,,Dat denkt men vaak'', zegt hoogleraar seksuologie Gerda van Dijk (60). ,,Omdat iedereen nu over seks praat. Over seks van anderen, ja. Maar praten over je eigen seksuele beleving is voor velen nog steeds heel moeilijk.'' Hoogleraar seksuologie Koos Slob krijgt in zijn vragenrubriek in het maandblad Men's Health nog steeds dezelfde vragen als begin jaren zeventig in Sekstant, waarin hij ook een rubriek verzorgde. ,,Is-ie niet te groot? Is-ie niet te klein? Ik heb een beetje kromme penis maar ik durf niet naar de huisarts. Dit is 2002.''

Bovendien ziet Gerda van Dijk de afgelopen jaren de jeugd weer conservatiever worden: mannen krijgen of nemen volgens haar weer ruimte om te domineren binnen een relatie. ,,Ik hoor nu weer regelmatig dat mannen binnen een relatie zeggen: `Hoor eens, we kennen elkaar nu drie maanden, nu doe ik geen condoom meer om hoor.' Met als gevolg dat het aantal seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) toeneemt.''

Zeven hoogleraren seksuologie schreven deze week een bedelbrief aan minister Borst (Volksgezondheid). De komende tijd gaan vijf van hen met emeritaat en het ziet er niet naar uit dat alle medische faculteiten hen gaan vervangen. ,,Wellicht dat sommige faculteiten bereid zijn een hoogleraarsplaats te reserveren indien daarvoor van buitenaf financiële middelen worden geleverd. En daarom wenden wij ons tot u'', zo schreven zij. Immers: ,,De seksuologie als wetenschap kan niet volwaardig zijn zonder hoogleraren.'' Want een hoogleraar trekt onderzoeksprojecten aan en heeft ,,invloed op de universitaire politiek'' zegt Slob. ,,Als een hoogleraar iets zegt, wordt er toch op een andere manier geluisterd. De hoogleraar is een vlag voor je vakgebied.''

JAREN ZESTIG

De hoogleraren begonnen allemaal in de late jaren tachtig, vroege jaren negentig en gaan nu dus ook allemaal tegelijk weg. In hun begintijd werd de honger naar kennis van de wetenschap over seks gevoed door de beweging van de vrouwen- en de homo-emancipatie. En door de erfenis van de `happy jaren zestig', die volgens Slob ook veel `zwarte seks' hebben gekend: incest en seksueel geweld bijvoorbeeld. Die problemen kwamen toen naar boven.

Maar in dit postmoderne tijdvak, zegt hoogleraar seksuologie Jos Frenken, is er geen ideologische discussie meer over seksualiteit. ,,Seks is getrivialiseerd en gebanaliseerd. Het onderwerp is `out' in het publieke discours.'' De twee leerstoelen seksuologie die onbedreigd zijn, houden zich bezig met transseksualiteit en transgenderproblemen bij jongeren. Maar verder wordt de seksuologie gemedicaliseerd, zegt Frenken. De discipline wordt ontdaan van haar sociale aspecten. ,,De aanpalende medische disciplines – urologie, gynaecologie – trekken zich terug op hun core business, de gynaecoloog is weer gewoon gynaecoloog en de uroloog heeft Viagra.''

MEDICALISATIE

In het British Medical Journal van deze maand schrijven twee seksuologen hoe ook het genieten van seks wordt gemedicaliseerd. Hebt u een seksueel probleem? De medische technologie kan u vast wel een oplossing bieden. In de Verenigde Staten adverteren privé-klinieken bijvoorbeeld met de `designer vagina': onder meer liposuctie van de vulva en verplaatsing van de clitoris moeten het seksuele plezier van de vrouw vergroten. Het probleem, schrijven de onderzoekers, is dat bij zo'n medische benadering de sociale aspecten van seksualiteit uit het oog worden verloren.

En op dat gebied valt er nog genoeg te onderzoeken, menen de hoogleraren. Ook in het vrije westen. ,,We weten nog verassend weinig over de seksuele beleving van vrouwen'', zegt Van Dijk. ,,Het is al heel lang bekend dat de coïtus voor vrouwen veel emotioneler is dan voor mannen. Voor honderd procent van de mannen is dat namelijk seksueel opwindend, maar van de vrouwen ervaart maar eenderde dat zo. Desalniettemin bestaat nog altijd het idee dat het allemaal om de coïtus en de erectie gaat. En de farmaceutische industrie speelt daar graag op in.''

Volgens Slob is er ook dringend behoefte aan onderzoek naar de seksualiteit van ouderen: hoe vaak doen ze het, willen ze het doen of niet. ,,Daar weten we niks van, terwijl er een hele generatie ouderen is die heel actief en vitaal is, van alles onderneemt, en dus ook seks wil, maar te maken krijgt met de gewone fysiologische veroudering.'' En komende zomer krijgen we weer een stroom berichten van autochtone en allochtone jongens die zich in de disco en het zwembad vergrijpen aan meisjes, zegt Frenken. ,,Wat moeten we doen om te voorkomen dat zij zich ontwikkelen als chronische volwassen delinquenten? Wat weten we eigenlijk van de seksuele ontwikkeling van kinderen in het algemeen?''

ALLOCHTONEN

En wat te denken van het misschien wel belangrijkste braakliggende terrein: de seksuele beleving van allochtonen. ,,De overheid meent dat de hulpverlening en preventie goed is geregeld'', zegt Frenken. ,,Maar de praktijk van de multiculturele samenleving haalt ons in.'' Kort nadat bekend werd dat de Nederlandse overheid de subsidie aan de Rutgers Stichting stopzet, bleek uit onderzoek dat het aantal abortussen en tienerzwangerschappen in Nederland de laatste tien jaar sterk is gestegen. Tweederde van de vrouwen die in Nederland een abortus ondergaan is van allochtone afkomst. En de laatste tijd halen berichten over vrouwenonderdrukking en homo-intolerantie bij moslims regelmatig de kranten. ,,Je kunt kennelijk niet denken: ze leven in een seksueel tolerant land en dat pikken ze wel op. Nee, kennelijk moet je blijven strijden, informeren en voorlichten'', zegt Slob.

,,Er is een enorme kloof tussen Nederlanders en niet-Nederlanders'', vindt de Somalische onderzoekster Ayaan Hirshi Ali, verbonden aan de Wiarda Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid. ,,Als je bij Nederlanders op de thee komt, praten ze over de meest intieme onderwerpen alsof het gewoon het weer is. Maar bij niet-Nederlanders leven de taboes die hier misschien in de jaren vijftig heersten. Wat de allochtonen betreft moet de seksuele revolutie nog beginnen. Dat Marokkaanse jongens de disco niet in mogen is geen racisme van de portiers, dat heeft veel meer te maken met het gedrag van die jongens en de manier waarop ze tegen vrouwen aankijken. Alleen, dat mag niet gezegd worden.''

Die manier van kijken krijgen ze van thuis mee, zegt Hirshi Ali. ,,Die Marokkaanse rotjochies, iedereen noemt ze anders, zijn opgegroeid in gezinnen waar heel veel geweld voorkomt, ze zijn thuis verwaarloosd. Als je elke dag moet toekijken hoe je vader je moeder vernedert, dan ga je liever even naar buiten.'' Het probleem ligt volgens Hirshi Ali bij moslimmeisjes in Nederland die worden uitgehuwelijkt aan mannen die uit Turkije en Marokko komen. ,,Moslimjongens hebben meer vrije keuze, maar die meiden worden echt helemaal geïndoctrineerd om zich te schikken en gehoorzaam te zijn. Vrouwen worden soms zwaar mishandeld, maar dan willen ze toch geen aangifte doen want dat druist tegen de normen in. Het grote leed zit vooral in die wijken waarin iedereen uit hetzelfde land komt, daar kom je bijna niet meer tussen.''

Hebben de hoogleraren seksuologie zitten slapen? ,,We hebben daar inderdaad te weinig aandacht aan besteed'', zegt Slob. Maar Van Dijk vraagt zich af: ,,Welke hulpverleningsgroep heeft dat dan wel op tijd opgepikt?'' In elk geval is het duidelijk dat er snel iets moet gebeuren, vindt ook Paul Kalma, directeur van de Wiarda Beckman Stichting. ,,Wij zijn bezig met een project op het gebied van de emancipatie van de vrouw vanuit dat perspectief, Ayaan Hirshi Ali heeft dat overtuigend op de kaart gezet. Het is een idee dat we nu aan het uitwerken zijn. Het is een zó belangrijk onderwerp.''

VOORLICHTING

Hirshi Ali wil zich in eerste instantie op de vrouwen richten. ,,Ik ben nu bezig met het aankaarten van de problemen die moslimvrouwen binnenshuis ervaren, dat de hele samenleving zich die gaat realiseren.'' Op de korte termijn wil ze dat daar een soort voorlichtingsinstantie uit voortkomt, een soort Rutgershuis voor allochtonen, en op de lange termijn moet het ook leiden tot aanpassing van het onderwijssysteem. ,,Moslimmeisjes moeten voorgelicht worden. Maar seksuele informatie is op islamitische scholen niet welkom, als ze zeggen dat ze seksuele voorlichting gaan geven doen ze het toch niet – of zo versluierd dat niemand er wat aan heeft. En meisjes moeten zich bewust worden van hun seksualiteit, ze kunnen beter op de hoogte zijn van wat er met hen gebeurt dan dat ze achteraf allerlei fratsen moeten uithalen als het herstellen van hun maagdenvlies of een abortus. Over twintig, dertig jaar moeten moslimvrouwen zelf kunnen uitmaken: dit is de beste man voor mij, dit is de beste tijd om kinderen te krijgen. Nu weten ze van niets, nu overkomt het ze.''

En als die nieuwe voorlichtingsinstanties eenmaal op poten staan, kunnen de autochtone Nederlanders er ook nog hun voordeel mee doen. Die durven bij de dokter bijvoorbeeld nog steeds nauwelijk vragen over seks te stellen, zegt hoogleraar Slob. ,,En veel dokters zelf durven er ook nauwelijks over te praten.''