Interlinguïstische verkeersongelukken in Dili

,,Ga weg uit Dili'', had de antropologe van de Verenigde Naties geadviseerd. ,,Het echte Oost-Timor vind je in de bergen.''

`Echt' is voor een antropologe kennelijk `arm', want de Oost-Timorezen die op een berg leven – vier op de vijf – mogen van geluk spreken als ze in de zeven maanden van het jaar dát ze wat kunnen verdienen, een paar honderd Amerikaanse dollars bijeen kunnen sprokkelen. Die andere vijf (natte) maanden komen ze door op puur overlevingsinstinct.

Zou het ze iets kunnen schelen dat hun land na vier Portugese eeuwen gevolgd door vierentwintig Indonesische jaren op 20 mei onafhankelijk wordt? Verwachten ze dat een eigen regering hen uit armoede en analfabetisme kan trekken?

,,Wil je ze dat vragen? Dan zou ik maar een grote auto huren'', zei de autoverhuurder. ,,Want je moet minstens drie tolken meenemen.'' En hij rekende voor: ,,Voor een oudere man of vrouw in de bergen heb je waarschijnlijk een tolk nodig die Portugees spreekt en voor jongeren eentje die Bahasa Indonesia kan. En een heleboel mensen in de bergen spreken alleen Tetum – `Timorees'.'' De meedenkende autoverhuurder begon een schemaatje te tekenen. ,,Maar Tetum is een taal zonder regels, dus soms mengen ze het met Portugees en soms met Bahasa. Als je nou je Tetum-tolk met je Portugese tolk laat samenwerken en de derde tolk er ook bij betrekt, dan zou je met bijna iedereen moeten kunnen praten. Engels kun je vergeten.''

Diva Corsino bood uitkomst. Ze leerde Portugees van haar moeder, Indonesisch op school, Tetum op straat en Engels van enkele van de vele VN'ers die vanaf 1999 naar Oost-Timor kwamen om de overgang van een Indonesisch schrikbewind naar onafhankelijkheid zo soepel mogelijk te laten verlopen. Zo te horen heeft buurland Australië het voortouw in die VN-missie, want Diva spreekt Engels met een soms onverstaanbaar Ozzie-accent.

Ze werkte als tolk voor de VN-politie die op Oost-Timor CivPol heet en heeft haar handen vol aan het leiden van het verkeer. Voordat de VN kwam, kon bijna niemand zich een auto veroorloven. Nu wel, maar stoplichten bestaan niet in Oost-Timor. Gevolg: interlinguïstische verkeersongelukken waar Diva steeds kon komen opdraven. ,,Het moeilijkste is als een oudere man van hier op een jonge Oost-Timorees knalt en de agent die het moet afhandelen alleen Engels spreekt.'' Op de plek van de botsing kan Diva nog wel jongleren met Portugees voor senior, Bahasa voor junior, Tetum voor allebei en Engels voor de agent. Maar dan moet officieel rapport worden opgemaakt en dat is lastig.

Want de al wat oudere aanstaande machthebbers van de nieuwe natie hebben de keus voor de taal van Oost-Timor laten vallen op Portugees. Velen van hen vochten als guerrilla's tegen het Indonesische leger en communiceerden in die `geheimtaal'. Maar nu spreekt hooguit 17 procent van de bevolking het moeilijke Portugees, om van schrijven nog maar te zwijgen. De bevolkingspiramide van het land ziet er gezond uit en dat betekent dat veel meer Oost-Timorezen (én leraren) alleen Indonesisch spreken en schrijven. Portugees wordt al een kwart eeuw niet meer op school geleerd. Daar liggen nog steeds Indonesische boeken op de lessenaars. Maar Bahasa is ook de taal van het land waarvan het Oost-Timorese bewind zich juist losmaakt. Tetum staat in de constitutie als tweede officiële taal, maar dat is een intuïtieve spreektaal zonder grammaticaregels. Engels is even overwogen, maar dan moet 99 procent van de 800.000 Oost-Timorezen beginnen op het niveau van `Good morning, my name is Ana Maria Pessoa Pereira da Silva Pinto. What is yours?'

,,In de rechtszaal praten we alleen Indonesisch'', zegt Alcino Barris, één van de vier openbaar aanklagers van het district Dili. ,,Dan hebben we tenminste zelden tolken nodig. Maar alle documenten zijn in vier talen, net als de krant hier.'' De toekomstige minister-president Marí Alkatiri haalt er zijn schouders over op: ,,Ach, het wordt al moeilijk genoeg om een onafhankelijk Oost-Timor op te bouwen. Dat taalprobleem kan er ook nog wel bij.''

Het probleem ontgaat de mensen in de bergen. Daar spreken de ouderen Tetum en de jongeren Bahasa. ,,Portugees spreekt niemand van de leraren hier'', zegt leraar Manuel Ricardo, die voor de klas van die twee talen een eigen cocktail maakt. ,,Maar we krijgen dan ook nog steeds geen Portugese schoolboeken. Alles blijft bij het oude: de mensen in de bergen krijgen altijd alles als laatste.''