Gevlerkt gajes

Het heet hamsteren, maar `gaaien' is een treffender omschrijving. Vogels overtreffen zoogdieren in hun verzameldrift voor verwachte slechtere tijden. Ook in het voorjaar is de `zoek en vind' procedure onder de vogels druk gaande. Boomklevers toveren zaden tevoorschijn uit de ruige schors van hun favoriete opbergbomen rond nu lege voedertafels. En menige Vlaamse gaai vliegt met een keelzak vol opgedolven oude eikels door het voorjaarsbos. Vlaamse gaaien profiteren tot ver in het voorjaar van hun opgeslagen wintervoorraden. Een individuele gaai kan wel achtduizend eikels verstoppen. Vaak blijft er voldoende van over om er de jongen in het voorjaar nog mee bij te voeren. Is de winter erg meegevallen, dan laten de vogels uiteindelijk de rest liggen. De historische uitbreiding van eikenbossen is deels te danken aan Vlaamse gaaien, maar is zeker niet het gevolg van vergeetachtigheid.

notenkrakers

Gedragsonderzoekers hebben vooral bewondering voor het fabelachtige goede verstoppen en vinden van de Amerikaanse blauwe gaaien en de grijze notenkrakers (Nucifraga columbiana). Grijze notenkrakers slaan in de herfst vele duizenden dennenzaden op, die ze per keer met zo'n tachtig tegelijk onder de tong meevoeren. Onderzoekers van de universiteit van Nebraska meldden steeds nieuwe records bij het aantal noten dat de vogels konden verstoppen en onthouden. Toch bleken ook die aantallen een onderschatting. Collega's van de universiteit van Arizona merkten op dat verstop- en vindwerk in gevangenschap meestal met behulp van reeksen met zand gevulde plastic bekertjes of roosters gebeurt. Verstoppen en zoeken kost de vogels in een volière erg weinig tijd en energie. Het is daarom denkbaar dat de vogels maar wat aanrommelen, terwijl zij in het wild beter presteren. In gevangenschap kan het zelfs een aardig tijdverdrijf zijn om zand in een bakje om te woelen. Als ze dan niet op een noot stoten scoren ze wel een geheugenfout. De Arizona-onderzoekers konden dat mooi aantonen. Zij maakten de zoekacties energetisch `duurder' door de vogels eerst een deksel op te laten tillen. Prompt verbeterde hun score aanmerkelijk.

Sinds kort krijgen ook de prestaties van kleinere voedselverstoppende vogels, vooral die van sommige soorten mezen, veel aandacht. Voedselopslag biedt ook voor hen een effectief middel om fluctuaties in het voedselaanbod af te vlakken, en dat geldt vooral voor kleine vogels die extra gevoelig zijn voor nachtelijke kou. Veel mezensoorten verstoppen niet alleen zaden, maar ook insecten. Vaak gaat het dan om korte-termijnopslag. Zo halen glanskoppen het merendeel van de verstopte zaadjes weer binnen vier tot twaalf daglichturen op, als snelle snack voor de koude nacht. De verstoppende mezensoorten, toonden Britse psychologen aan, hebben een aanmerkelijk beter ruimtelijk inzicht dan de niet-hamsterende kool- en pimpelmezen.

Een andere mezenvaardigheid maakt ook indruk: preventie van plundering. Net als de grote kraaiachtigen houden mezen hun kostbare voorraden geheim. Met soortgenoten of plunderaars in de buurt slaan ze niet graag voedsel op. Vogels zijn wat dat betreft attenter dan veel hamsterende zoogdieren, zoals kangaroe-ratten, want die blijven opbergen met spionnen in de buurt, ook na herhaalde plundering.

Ook uit het gedrag van gaaien en kraaiachtigen komen aardige subtiliteiten naar voren. Als roeken noten opslaan doen ze niet al te geheimzinnig als de andere roeken om hen heen daar ook mee bezig zijn. Maar ze hebben een scherp oog voor een individuele vogel die zich schijnbaar zomaar wat lopend door de groep beweegt. In dat geval nemen ze het te verstoppen item weer in de snavel, kritisch afwachtend tot de spiedende blik is afgewend.

zelfbewustzijn

Raven spelen dat sociale spel geraffineerder. Zij zijn geroutineerde plunderaars van voorraden die ze anderen zien aanleggen. Het lijkt er sterk op dat er over-en-weer geacteerd wordt: door de hamsteraar, die doet alsof hij iets anders van plan is, en de toeschouwer die doet alsof hij helemáál niet kijkt. En inmiddels bleek ook dat Amerikaanse struikgaaien als eerste vogelsoort na streng uitgevoerde experimenten aanspraak maakt op toekenning van een zogeheten theory of mind; als zij zichzelf als plunderaar hebben leren kennen, zijn zij als provisiebezitters ook achterdochtiger jegens soortgenoten. Een ander proberen te bedriegen is kennelijk de hoogste graad van sociale vaardigheid.

Daarmee doemt de vraag op hoe dit gedrag is ontstaan. Kunnen raven en gaaien zulk inzichtelijk spel spelen rond voedselopslag spelen omdat ze intelligenter zijn dan andere vogels? Of is de opslag voor slechtere tijden al zo lang belangrijk, dat die een wedren naar intelligentie, naar effectief geheugenbeheer en sociaal inzicht heeft gesponsord? Met de eenvoudiger mezen in het achterhoofd, waarbij de hamsteraars er als intellectuelen uitspringen, lijkt het laatste het voordeel van de twijfel te krijgen. Voedselverstoppen door de voorouders was een belangrijke motor achter de ontwikkeling van kraaien-intelligentie. Vlaamse gaaien die eikenbossen aanleggen als `vergeetachtig' beschrijven is mijlenver van de waarheid verwijderd.