Londen rook geen onraad

Het managementinzicht van Laurel en Hardy als pianoleveranciers was beter dan dat van de Britse spionagedienst Special Operations Executive, SOE. Dat is ongeveer het stumperige imago van de dienst, die in de beginjaren van de Tweede Wereldoorlog geheim agenten naar bezet Nederland zond en waarover de Engelse historicus Michael Foot het boek SOE in the Lowlands heeft gepubliceerd. De organisatie die, in de woorden van de Britse premier Winston Churchill, was opgericht om met saboteurs `Europa in brand te zetten', liet zich van maart 1942 tot augustus 1943 door hun tegenstanders van de Abwehr volkomen mat zetten.

Van de 56 ingevlogen of geparachuteerde agenten werden er 43 meteen in Duitse boeien geslagen. Het Englandspiel, zoals de Duitsers hun spel van kat en muis noemden, geldt als de grootste spionagenederlaag van de geallieerden. Dit lukte de Duitse contraspionage door de eerste gevangen genomen radioman, Huub Lauwers, de keuze te geven: meewerken of sterven. Dat is een eenvoudige keus, moet Lauwers hebben gedacht, want bij het radioverkeer was een zogeheten `security-check' ingebouwd, een kunstmatige fout. Bij het ontbreken van deze controle zou `Londen' wel onraad ruiken.

Fout gedacht. Een van de SOE-espiocrats, zoals spionageschrijver en ervaringsdeskundige John Le Carré de hogere ambtenaren van spionagediensten altijd noemt, vermaande `Lauwers' niet zo slordig te zijn met zijn `security-checks'. De nep-SOE-agent verontschuldigde zich daarop en het Spiel kon beginnen. Zo staat het ook te lezen bij Loe de Jong.

En toch, zegt historicus Michael Foot in SOE in the Low Countries, behoeft zowel het beeld van aan criminaliteit grenzende incompetentie, als van de kwalijke gevolgen van het Spiel enige nuancering. Dat het complete fiasco te wijten zou zijn aan die ene blunder met die gemiste security-check, zoals De Jong suggereert, is bijvoorbeeld niet waar. Ook elders in de Britse spionagewereld werden fouten gemaakt, zegt Foot. `Ik was meer gealarmeerd als de security-checks keurig waren ingevoerd', meent een aangehaalde espiocrat.

Tientallen mensen vonden de dood, zegt Foot ook, maar bijna vijftig slachtoffers gemeten over meer dan een jaar valt in het niet bij het daggemiddelde van de Tweede Wereldoorlog. En écht belangrijke spionageoperaties, zoals die voor D-Day, zijn nooit in gevaar gekomen. In zekere zin kan de slimme counterbluff waarmee de argwanend geworden SOE de Abwehr ontmaskerde, als rehabilitatie worden gezien. `Londen' eindigde een bericht met `HH.' Prompt volgde het antwoord `HH': Heil Hitler!

Foots bekendheid met de materie is, zoals al bleek in SOE in France uit 1968, fenomenaal. En die kennis komt niet alleen uit archieven. Hij nam met de Britse elite-eenheid SAS in 1945 zelf deel aan acties ver achter de Duitse linies. Van de honderd SAS'ers die door de Duitsers werden opgepakt overleefden er zes de kampen. Dat hij de handelwijze van zowel Duitse als Britse spionnen in dit boek weer onpartijdig weet te beschouwen, maakt dat des te knapper.

Michael Foot: SOE in the Low countries. St Ermins Press, 553 blz. €37,–