`Hongaren schudden hun passiviteit af'

Nooit eerder liep de toon bij verkiezingscampagnes in Hongarije zo hoog op als nu. Misschien is het geen slecht teken: de Hongaren oefenen in democratie en nemen zelf verantwoordelijkheid.

Hongarije piept en gonst. In de hoofdstad bereikt het SMS-verkeer een hoogtepunt aan de vooravond van de tweede ronde van de parlementsverkiezingen, zondag. Op straat, in de bus en op de metrotrappen klinkt voortdurend het dwingende gepiep van een SMS-bericht. Gevolgd door een tevreden glimlach op het gezicht van de ontvanger.

De verkiezingscampagnes zijn na de eerste ronde waarin de linkse oppositie onverwacht een kleine meerderheid haalde, ongekend fel van toon. En modern van tactiek. De SMS is in Hongarije een volwaardig verkiezingswapen: om demonstranten op te roepen, om verkiezingsboodschappen te verspreiden, om elkaar zwart te maken.

György Csepeli, sociaal-psycholoog verbonden aan het sociologisch instituut van de universiteit van Boedapest, wordt zoals iedereen dagelijks bestookt. ,,Ik krijg meestal berichten die tegen de conservatieve regeringspartij gericht zijn. Maar een vriend die aanhanger is van deze regering en krijgt uitsluitend anti-oppositieberichten.''

Erg effectief om stemmen te winnen is het dus niet. De SMS-jes vliegen van vriendengroep naar vriendengroep maar blijven wel binnen het ene politieke kamp of het andere. ,,Binnen die kampen worden de emoties steeds feller, maar er zijn geen bruggen tussen de twee kampen'', zegt Csepeli. Op zijn mobieltje staan boodschappen te lezen waarin politici uit het kamp van premier Viktor Orbán worden vergeleken met Hitler. De tegenpartij heeft juist ingezet op de vergelijking van de sociaal-democraten met de communistische dictatuur.

Het democratische Hongarije geeft zich massaal over aan de elektronische fluistercampagnes. Csepeli stelt vast dat de Hongaarse maatschappij nog niet echt open is. De eerste ronde van de parlementsverkiezingen was een daverende verrassing voor vriend en vijand omdat de opiniepeilers niet alle trends boven water hadden weten te krijgen. ,,Ruim vijftien procent van de ondervraagden hield zijn opinie geheim. Ze zeiden dat ze nog niet wisten wat ze gingen stemmen terwijl ze in feite al een besluit genomen hadden om tegen de regering te stemmen.''

Vooral in de kleinere steden zouden de kiezers niet altijd voor hun mening durven uitkomen. Volgens Csepeli uit angst voor hun eigen positie. ,,Als je een eigen bedrijfje hebt ben je bijvoorbeeld totaal afhankelijk van de gemeente. Als je je tegen de plaatselijke politiek uitspreekt kun je subsidie verliezen. Of neem de positie van een leraar op een religieuze school. Ook daar kun je je baan verliezen als je je werkelijke mening geeft. Deze lokale controle is doorslaggevend.''

De sociaal-psycholoog ziet een maatschappelijke rebellie. ,,Tegen de regeringsstijl van rechts waarin de hele regeringsperiode is gebruikt om de invloed van de overheid te vergroten. Om propaganda-netwerken op te zetten. Om invloed uit te breiden. Dat heeft de kiezers wakker gemaakt. Ook al zijn ze bang om daar openlijk voor uit te komen.''

De Hongaarse maatschappij valt aan de vooravond van de tweede ronde uiteen in twee elkaar fel bestrijdende kampen: het rechts-conservatieve kamp dat sterk de nadruk legt op nationalisme en historische continuïteit van de Hongaarse natie en het centrum-linkse kamp dat onder leiding van de sociaal-democraten een bredere visie heeft. Beide kampen steunen het Hongaarse lidmaatschap van de Europese Unie en beide kampen staan voor een open Hongaarse markteconomie.

Dat de emoties toch zo hoog oplopen heeft volgens Csepeli een aantal oorzaken. ,,De Hongaren hebben een enorme prijs moeten betalen voor de transitie. Het bruto nationaal product ligt pas dit jaar weer op het niveau van 1989. Bovendien waren wij niet gewend aan een ongelijke maatschappij. In de afgelopen twaalf jaar zijn de rijken rijker geworden en de armen – vooral de Roma – alleen maar armer.'' De hooggespannen verwachtingen dat Hongarije in een paar jaar tijd op het niveau van bijvoorbeeld Oostenrijk zou liggen, zijn totaal niet uitgekomen.

Frustratie is één reden. Het democratisch leerproces een andere. ,,De transitie van 1989 is ons overkomen. Dat was niet het resultaat van een revolutie of van een bewuste inspanning door de bevolking.'' Csepeli legt uit dat de Hongaren gewend zijn dat systeemwisselingen hun `overkomen'. ,,1989 was de negende systeemwisseling in de 20ste eeuw. Nooit was de wisseling een gevolg van wat we zelf deden. Hongaren hebben niet geleerd verantwoordelijkheid te dragen. De overgang van staatssocialisme naar kapitalisme was voor ons net zoiets als een weersverandering. Plotseling gaat het regenen. Daar kun je niets anders aan doen dan dekking zoeken.''

De passiviteit die daar het gevolg van was begint volgens de sociaal-psycholoog langzaam plaats te maken voor activiteit. ,,Verkiezingen lenen zich daar uitstekend voor. Kiezers leren dat ze zelf verandering kunnen veroorzaken. Ze denken dat verandering de kern van democratie is.''

De luidruchtige kiezers mobilisatie door rechts en links verontrust Csepeli niet echt. De fluistercampagnes, de SMS-jes, de leugens en illusies die de politici rondstrooien evenmin. Het zijn oefeningen in democratie. ,,De emoties lopen hoog op. Maar er is geen burgeroorlog. Mensen schieten niet op elkaar. Eigenlijk is het redelijk beschaafd, binnen de regels van het democratische spel.''

De uitkomst van de tweede ronde, zondag, is na de verrassing van de eerste ronde onvoorspelbaar. Linkse politieke analisten menen dat de overwinning de sociaal-democraten onder Péter Medgyessy niet meer kan ontgaan. Rechtse analisten weten zeker dat alles nog open is en dat Viktor Orbán mogelijk nog vier jaar verder kan regeren. Daar tussenin bestaat tot aan de uitslag van de verkiezingen zondagavond even niks in Hongarije.