Goed gespeeld essaytoneel

Met een bijl slaat de overspannen student Raskolnikov een woekeraarster en haar stiefzuster dood. De held van Dostojevski's Misdaad en straf handelt niet uit woede, lust of geldzucht, maar omdat hij een idee wil uittesten: dat grote geesten voor een hoger doel de gewone moraal mogen negeren. Vreemd genoeg heeft hij voor zichzelf niet eerst een hoger doel geformuleerd. Al snel komt hij tot de conclusie dat hij toch geen grote geest is: doordat hij niet bepaald groot reageert op de moord, maar ziek en half krankzinnig wordt. Bovendien maakt hij zich nogal druk over het banale, onesthetische van de daad. Een echte grote geest zou daar nooit bij stilstaan.

Voor de theaterreeks 2x2=5 bewerkt 't Barre Land enkele werken van Dostojevski – Aantekeningen uit de ondergrondse, Witte nachten, De zachtmoedige – aangevuld met een bewerking van Boelgakovs Hondehart. Als finale van de reeks dient Misdaad en straf.

In de romans van Fjodor Dostojevski (1821-1881) wemelt het van de ziekelijke, overspannen figuren die doorlopend geëxalteerd uitwijden over moraal, filosofie en politiek. Verder komt allerlei grote rampspoed voorbij: geweld, dood, ziekte, hevige liefde en armoede. Dramaturgenclub 't Barre Land beschouwt ze vooral als essaybundels, uitstalkasten van allerlei laat 19-de eeuwse ideeën die onze maatschappij hebben gevormd. Ze spelen de overspannen dialogen ironisch terloops, alsof ze een lezing houden, alsof ze hele redelijke dingen tegen elkaar zeggen.

In deze lijn gedacht is Raskolnikov bewust tegengecast. De magere, bleke student die steeds omvalt van de koorts en zenuwen, wordt gespeeld door Margijn Bosch, een kort en stevig meisje met gezonde appelwangen. In plaats van armoedige vodden, draagt ze een strakke zwarte jurk en een hoogsluitende rode jas. Ze beweegt weinig en staat aan één stuk door vaag te glimlachen. Uit alles blijkt dat ze die Raskolnikov ook maar een vreemde snoeshaan vindt.

De anderen hebben vele dubbelrollen, en doen geen moeite om steeds iemand anders te lijken. De groep wil nadrukkelijk de aandacht bij de gedachtegangen houden. De tekst is daarvoor sterk genoeg. Meeleven is lastig, maar meedenken gaat des te beter, en dat is op zichzelf een genoegen. Ondanks het soms hinderlijk terloopse spel dat de geloofwaardigheid ondergraaft, blijven de Barrelanders meesters in dit soort ver doorgedacht essaytoneel.

De roman is niet helemaal goed bewerkt. Dostojevski is een beroerde dramaturg die in zijn romans veel verhaallijnen opzet en steeds weer personages introduceert. 't Barre land kiest niet consequent voor de hoofdlijn, maar laat te zeer ingekorte nevenplotjes meebungelen. De toneelbewerking stopt op het moment dat Raskolnikov zichzelf aangeeft. Zo wordt ons het sentimentele einde bespaard, waarin de held naar Siberië wordt verbannen, door de liefde en opoffering van de bekeerde hoer Sonja tot berouw komt, en terugkeert tot God. Nadeel is dat 't Barre Land zo de betekenis van de roman negeert. Het ging Dostojevski – die de conservatieve christelijke moraal de enige juiste vond – juist om die bekering. Wat de groep dan wél betoogt is niet helemaal duidelijk.

Gelukkig is Misdaad en straf ook een spannende detective waarin het intelligent redeneren een simpel en concreet doel dient: het oplossen van de moord. De scènes tussen Raskolnikov en de politie-inspecteur Porfiri zijn de boeiendste in dit stuk. Porfiri wordt met de juiste zelfgenoegzame slimheid gespeeld door Martijn Nieuwerf. De verhoren zijn zinnelijke verleidingsscènes, waarin de charmante detective en de onverstoorbare verdachte flirtend om elkaar heen draaien.

Voorstelling: Misdaad en Straf naar Fjodor Dostojevski door 't Barre Land. Gezien: 17/4 Brakke Grond Amsterdam. Tournee t/m 11/5 en volgend seizoen. Inl. 030-231 6142 of www.barreland.nl