Werknemer `vergokt' 28 miljoen

Morgen dient een van de grootste fraudezaken door een werknemer. Eduard van M. lichtte zijn baas Provimi op. ,,Het voelde als gokken op de renbaan.''

In de week voordat de 55-jarige boekhouder Eduard van M. tegen de lamp loopt, wil hij een aandelenpakket ter waarde van 39 miljoen dollar verkopen. Dit moest zijn grote klapper worden, verklaart hij later. Zijn effectenmakelaar in Hongkong, een meneer Burlington, verzoekt hem een laatste overboeking te doen. Als de forensische dienst van Ernst & Young in februari 2001 naar Hongkong reist om de transactie ongedaan te maken is er geen spoor van Burlington of de 39 miljoen te bekennen.

Morgen is de uitspraak in een van de grootste fraudezaken door een werknemer uit de Nederlandse geschiedenis. Een voormalig werknemer van de Rotterdamse diervoederproducent Provimi heeft in vijf jaar tijd ruim 28,4 miljoen euro van zijn werkgever weten te verduisteren. Pas een dag voor zijn arrestatie in februari vorig jaar, ontdekte een van zijn collega's overboekingen die hij niet kon thuisbrengen. De Rotterdamse officier van justitie eiste twee weken geleden drie jaar cel tegen Van M. voor verduistering en valsheid in geschrifte. De verdachte is een grote, maar onopvallende man. Zweetdruppeltjes parelden op zijn kale hoofd toen hij twee weken geleden de rechtzaal binnenliep.

Provimi splitste zich een jaar geleden af van het Franse agro-industriële moederbedrijf Eridania Béghin-Say. Van M. was toen bijna tien jaar hoofd van de administratieve afdeling van Provimi.

Van M. werkt in april 1996 bijna vier jaar bij Provimi als hij door een effectenmakelaar uit het Ierse Dublin wordt benaderd. Hij laat zich verleiden om 100 aandelen à 9 dollar van het Ierse effectenhuis te kopen op rekening van zijn baas. Als hoofd van de administratieve afdeling van Provimi kan Van M. zelf de overboeking doen.

Het gaat de verdachte in de begindagen van zijn aandelenavontuur voor de wind. Hij heeft destijds zelfs ,,lol beleefd aan het spelen met aandelen'', zegt hij na afloop van de zitting, wat voor hem soms voelde als ,,gokken op de renbaan''. Naarmate de tijd verstrijkt begint hij roekelozer te handelen. De bedragen waarvoor hij aandelen aanschaft groeien van enkele duizenden tot enkele honderdduizenden dollars per transactie. Ook belegt hij steeds vaker in riskante IT-aandelen. Hij denkt geen risico te lopen vanwege de booming aandelenmarkt in die tijd. De laatste transactie die Van M. in 2001 uitvoert bedraagt 3,9 miljoen dollar.

Na elke overboeking maakt Van M. een valse factuur op zijn eigen computer thuis. De facturen voorziet hij van valse of verzonnen handtekeningen. Hij verzint briefhoofden en aankopen die zijn werkgever in het buitenland zou hebben gedaan. Omdat het beursgenoteerde Provimi vaak acquisities in het buitenland doet en omdat de bedragen in eerste instantie `klein' zijn – Provimi had in 2001 een omzet van 1,5 miljard euro – vallen de malafide overboekingen jarenlang niet op. De verzonnen facturen verdwijnen in ordners waar niemand ooit naar omkijkt.

Van M. deelde de `boekingsbevoegdheid' bij Provimi met een collega. Dat betekent dat beiden voor elke transactie door de bank gepolst moesten worden. In de praktijk gebeurde dat maar zelden. Daardoor kon Van M. in zijn eentje overboekingen doen én de boekhouding vervalsen. Ook huisaccountant Deloitte & Touche ziet tijdens de jaarlijkse controle de frauduleuze overboekingen over het hoofd. De directie van Provimi liet in 1994 voor het laatst een intern onderzoek uitvoeren.

Als een collega-boekhouder van Van M. het boekjaar 2000 wil afsluiten stuit hij op onverklaarbare overboekingen. Op verzoek van de directie worden de bijbehorende facturen opgezocht. Niemand herkent de parafen. Als het bestuur een dag later Van M. met de facturen confronteert, bekent hij onmiddellijk. Nog diezelfde middag doet financieel directeur Sluijter aangifte bij de politie.

Van M. wilde ,,nooit meer zonder geld komen te zitten'', verklaart hij later aan de rechter. Begin jaren negentig was hij een aantal maanden werkloos. In die tijd was hij genoodzaakt om met zijn vrouw en drie kinderen in een kleiner huis te gaan wonen. Zijn vrouw moest ,,plees schoonmaken'' om in hun onderhoud te voorzien, wat Van M. onverdragelijk vond. De oud-werknemer zegt altijd de intentie te hebben gehad om Provimi alles terug te betalen, zodra hij zijn ,,grote klapper'' had gemaakt.

Dat had de Hongkongse transactie van 39 miljoen dollar moeten zijn. Met dat bedrag had Van M. zijn werkgever terug willen betalen, zegt hij tegen de rechter. De winst was voor hemzelf geweest. Maar na zijn arrestatie blijkt het totale aandelenpakket van de oud-werknemer `slechts' 907.000 euro waard te zijn. Het forensisch onderzoek kost Provimi vrijwel evenveel. Hierdoor blijft de schade voor het diervoederbedrijf 28,4 miljoen euro.