Yoghurtkoning contra erudiete admiraal

Azië versus Afrika? De vreedzame volksopstand op Madagascar dreigt alsnog uit te lopen op een tribale confrontatie.

,,Als de yoghurtkoning wint, valt in het presidentiële paleis van Madagascar niet meer te discussiëren over het existentialisme van Jean Paul Sartre.'' De Westerse diplomaat in de hoofdstad Antananarivo onderdrukt zijn dédain voor de volksheld Ravalomanana niet. ,,President Didier Ratsiraka is een wijs en geletterd man die vloeiend vele talen spreekt. Marc Ravalomanana kwamen we op cocktailparty's nooit tegen.''

Westerse landen, in het bijzonder Frankrijk, moeten nog wennen aan het idee dat de slecht opgeleide selfmade man Ravalomanana als overwinnaar te voorschijn kan komen uit de politieke crisis in Madagascar. De yoghurttycoon geniet meer volkssteun dan de intellectuele president. Bij de verkiezingen in december stemde volgens de officiële uitslagen 46 procent op de zakenman Ravalomanana en 41 procent voor admiraal Ratsiraka. Met die uitslagen werd volgens de kerken en verkiezingswaarnemers gesjoemeld. Ravalomanana zegt meer dan vijftig procent van de stemmen te hebben behaald, zodat een tweede ronde niet nodig is.

Toen president Ratsiraka wel een tweede ronde aankondigde, brak een volksopstand uit. Gesteund door de mensenmassa nam Ravalomanana de macht in de hoofdstad over, riep zich uit tot `president' en bezette alle ministeries. Ratsiraka trok zich terug uit Antananarivo dat hij probeert uit te hongeren door bruggen op te blazen en barricades op te werpen. Sindsdien heeft Madagascar twee presidenten, twee regeringen, twee centrale banken en één verdeeld leger.

De 51-jarige Ravalomanana, afkomstig uit een arme boerenfamilie, begon zijn loopbaan op een fiets, waarmee hij yoghurt rondbracht. In 1982 was hij opgeklommen tot directeur van het zuivelbedrijf Tiko. De Wereldbank gaf hem een lening en ook Nederlandse gepensioneerde ontwikkelingswerkers hielpen zijn bedrijf een handje. Tiko groeide uit tot het grootste bedrijf van Madagascar. In 1999 werd hij gekozen tot burgermeester van de hoofdstad. Hij besteedde een geschatte twintig miljoen dollar aan zijn campagne voor de presidentsverkiezingen. Zijn onlangs opgerichte politieke partij heeft dezelfde kleuren als Tiko: blauw en groen.

Ravalomanana is een streng gelovige christen, in zijn bedrijven wordt iedere dag voor het werk gebeden. Op het arme platteland hielp hij honderden kerkjes restaureren, wat hem bekend maakte bij de boeren en hem de steun opleverde van talrijke dominees en priesters. ,,Ravalomanana is de man van het volk'', jubelt de kardinaal van Antananarivo, Armand Razafindratandra.

Ravalomanana is de tegenpool van de corrupte Ratsiraka, een 67-jarige dictator die naar verluidt doodziek en bijna blind is. Ratsiraka kent na 23 jaar aan de macht de kneepjes van het vak en heeft invloedrijke vrienden, zoals de Franse president Jacques Chirac. ,,Het idee dat een ongeletterde boerenpummel hem van de macht kan beroven, is onacceptabel voor Ratsiraka'', zegt een diplomaat.

De voor Afrika unieke volksopstand heeft soms iets van een komedie. Ferm gedane uitspraken smoren in de gemoedelijke cultuur van het eiland tussen Afrika en Azië. In de ambtswoning van Ravalomanana verklaren zijn officieren voor de camera's de oorlog aan Ratsiraka. Zij waarschuwen voor een ramp. Buiten in de paleistuin heerst een andere stemming. Militairen zijn er ontspannen aan het schommelen.

In het hoofdkwartier van de opperbevelhebber van het deel van het leger dat trouw is aan Ratsiraka, halen drie hoge generaals hun schouders op als ze horen dat Ravalomanana hun de oorlog heeft verklaard. Generaal Bruno Rajaonson gelooft de stoere woorden niet. ,,Wij Madagascarezen zijn vreedzaam.'' Als het land straks in brand staat, grijpt het leger dan in? Hij wuift afwijzend. ,,Madagascarezen zijn bang voor vuur, en het leger houdt niet van vechten.''

Hij klinkt allemaal ongelooflijk in een Afrikaanse context. Op het zwarte continent komt het maar al te vaak tot erupties van grof geweld, veroorzaakt door sociale, religieuze of tribale spanningen, aangewakkerd door gewetenloze politici.

Maar de machtsstrijd tussen de yoghurttycoon en de erudiete admiraal begint zijn komische kantjes te verliezen. In het weekeinde openden soldaten van Ravalomanana in `s lands derde stad Fianarantsoa het vuur in een poging de door Ratsiraka benoemde gouverneur uit zijn paleis te verwijderen. Zeker tien mensen verloren sindsdien het leven. In de afgelopen twee weken was er meer geweld dan in de drie maanden ervoor.

De langzame wurging van de hoofdstad als gevolg van de barricades die zijn opgeworpen door aanhangers van Ratsiraka, heeft de inwoners kwaad gemaakt. Weliswaar zijn er nog steeds voldoende goederen maar de prijzen stijgen schrikbarend. Sommige bewoners zeggen bereid te zijn de barricades omver te halen die worden bewaakt door zwaar bewapende militairen en milities. Daar kan geen mensenmenigte tegen op.

Madagascar heeft door zijn unieke historie een mengeling van rassen en kent daarom relatief weinig tribale tegenstellingen. Daar probeert Ratsiraka verandering in te brengen. De bevolking van het bergplateau waarop de hoofdstad ligt, behoort grotendeels tot de Merina, afstammelingen van koninklijke families met Aziatisch bloed. Sinds de onafhankelijkheid heeft nog nooit een Merina het land bestuurd. Met Ravalomanana moet daarin verandering komen.

,,Dat is de ware reden van het bittere verzet door Ratsiraka'', zeggen bewoners van de hoofdstad. De admiraal is van de kust waar overwegend Afrikaanse volkeren leven. Ratsiraka probeert zijn aanhangers aan te vuren tot acties tegen de Merina. Steeds meer angstige Merina's verlaten de kunststreken. Zo dreigt de volksopstand alsnog een tribaal karakter te krijgen.